Het bericht Succesfactoren voor een streekomroep  verscheen eerst op Journalismlab.

Nieuwswoestijnen in Europa?

Maar hoe staat het met de lokale journalistiek¹ in Europa? The European Federation of Journalists heeft samen met de Centre for Media Pluralism and Media Freedom (CMPF), International Media Support (IMS) en Journalismfund.eu het project ‘Local Media for Democracy’ opgezet met als doel om na te gaan in hoeverre we kunnen spreken van nieuwswoestijnen in 27 Europese landen². Daarbij is het concept nieuwswoestijn breed genomen en is er niet enkel gekeken naar het media-aanbod, maar ook naar het functioneren van lokale media.

Het onderzoeksrapport is net gepubliceerd. Er is gekeken naar meerdere indicatoren waaronder het aantal mediakanalen, economische en politieke omstandigheden, evenals de mate van veiligheid van lokale journalisten en de sociale inclusiviteit van lokale en gemeenschapsmedia ten opzichte van minderheden, gemarginaliseerde gemeenschappen en het vermogen om in contact te komen met het publiek.

Risicofactoren

Hoewel Europese landen verschillen in grootte, achtergrond en politiek en mediasysteem, laat dit onderzoek wel een aantal gemeenschappelijke risicofactoren zien.

Ten eerste, het aanbod van lokaal nieuws in niet-stedelijke en landelijke gebieden is problematisch. Dat heeft enerzijds te maken met het dalend aantal verkoop/ophaalpunten en anderzijds met de digitalisering van het aanbod, waardoor de vergrijzende plattelandsbevolking moeilijker te bereiken is. Daarnaast zijn steeds meer redacties genoodzaakt te centraliseren in grotere steden, waardoor ze landelijke gebieden minder bereiken.

Ten tweede, veel lokale media worstelen met hun bestaanszekerheid. Door dalende advertentie-inkomsten en gebrek aan bereidheid bij het publiek om te betalen voor lokaal nieuws is het moeilijk om stabiele inkomsten te garanderen. Het gebrek aan financiering om innovatie te bevorderen en het gebrek aan voldoende financiële steun voor publieke media vormen ook een hoog risico, zij het in mindere mate.

Ten derde, lokale journalisten hebben in de meeste landen te maken met minimumlonen. Bovendien hebben veel lokale media er de laatste jaren voor gekozen om freelancers in te huren om kosten te besparen.

Een vierde risico is de bedreiging van lokale journalisten. Terwijl in veel landen fysieke en online bedreiging stabiel of afgenomen is, zijn er ook landen waar de zorg over bedreiging groot is. Er is geen duidelijkheid of lokale journalisten meer te maken hebben met bedreigingen en intimidatie in vergelijking met journalisten die voor landelijke media werken.

Er zijn wel verschillen als het gaat om de onafhankelijkheid van lokale journalistiek. Bijvoorbeeld als het gaat om politieke controle die mogelijk kan worden uitgeoefend via direct en/of indirect eigendom. Centraal- en Zuidoost-Europa (COE en ZOE) zijn de gebieden die het meest te lijden hebben onder de politieke en commerciële controle over de lokale media, met een nadelig effect op de betrouwbaarheid en diversiteit van informatiebronnen.

Tot slot, lijkt sociale inclusiviteit vooral problematisch als het gaat om het bereiken van gemarginaliseerde groepen, zoals vrouwen, de LHBT+-gemeenschap, ouderen en mensen met een handicap.

Het rapport geeft een eerste indicatie van de staat van lokale journalistiek in Europa met aanbevelingen voor zowel journalisten als beleidsmakers.

Op de interactieve kaart zie je per indicator de risicobeoordeling. Het rapport ‘Uncovering news deserts in Europe’ kun je here downloaden.

1. De definitie van wat lokaal betekent, verschilt per land. In dit onderzoek worden lokale media gedefinieerd als kanalen die actief zijn in verschillende sectoren (gedrukt, audiovisueel, radio en digitaal) op verschillende sub-nationale niveaus en die zich richten op een lokaal en meer geografisch afgebakend publiek. ↩︎
2. Oostenrijk, België, Bulgarije, Kroatië, Cyprus, Tsjechië, Denemarken, Estland, Finland, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Hongarije, Ierland, Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Malta, Polen, Portugal, Roemenië, Slovenië, Spanje, Zweden, Nederland. ↩︎

Het bericht De staat van lokale journalistiek in Europa verscheen eerst op Journalismlab.

Tot 1960 was de lokale journalistiek het belangrijkste venster op het regionale én wereldnieuws. Dat vertellen onderzoeker Chris van der Heijden, onderzoeker bij Journalismlab en Jan Maarten Pekelharing, journalist en auteur van een boek over lokale journalistiek in de podcast van Journalism Lab. Dat is het onderzoeksinstituut van de opleiding journalistiek van de Hogeschool Utrecht.  

Van der Heijden doet onderzoek naar de lokale journalistiek in Nederland: “Die was noodzakelijk voor mensen zicht op de ontwikkelingen te krijgen. Er kwam een paardentram, een fietsenmaker, een spoorlijn in de buurt. Het landelijke perspectief was niet zo belangrijk als nu. Dat kwam pas later toen er televisie kwam.” 

Blik op de wereld
Hoe zagen die lokale kranten eruit? Pekelharing, auteur van het boek De Nieuwsbladpers in Nederland: ontwikkeling van de lokale pers aan de hand zestig jaar NNP (1945-2005):“Als je in Zandvoort woonde, dan openden de kranten met eb en vloed. Vooral voor de schelpenvissers was dat belangrijk. Op pagina twee vond je de kerkdiensten.”  

Van der Heijden vervolgt: “Maar je zag ook landelijk of internationaal nieuws. In 1961 schreef de Zierikzeesche Nieuwsbode uitvoerig over het Eichmann-proces. Daar heb ik een hoofdstuk van mijn dissertatie op gebaseerd.”   

Kranten in de verdrukking, maar veerkrachtig 

Lokale nieuwsbladen hebben het tegenwoordig zwaar. Teruglopende advertentie-inkomsten en een dalend abonneebestand zijn de belangrijkste oorzaken. Maar ook tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden lokale bladen het moeilijk. Jan Maarten Pekelharing: “Het Vaals Nieuwsblad was een krantje uit Zuid-Limburg dat tijdens de oorlog niet meer mocht verschijnen. De hoofdredacteur werd naar Kamp Amersfoort verscheept, maar liet bij de abonnees een gedichtje bezorgen. ‘Wacht maar, het is nu even rot, maar houd vol. We komen weder.’ En in 1944, na de bevrijding van Zuid-Nederland, kwam die weer terug.”  

Chris van der Heijden gelooft eveneens dat die wederopstanding in de huidige lokale journalistiek gaat plaatsvinden. “Ik geloof wel in het Wikipediamodel waarin een groep betrokkenen het lokale nieuws bijhoudt. En dat is nodig, want de lokale democratie staat op het spel.” 

In elke gemeente een eigen journalist 

De lokale kranten zijn er volgens Pekelharing en Van der Heijden ook om de gemeenteraad in de gaten te houden. Als niemand meer de besluitvorming in de gaten houdt, dan kan er ook geen verzet meer komen. Pekelharing: “Je moet iemand hebben die weet welke zaken nog in de koker zitten, dat gaat de wethouder je niet vertellen. Een luis in de pels.” Van der Heijden stelt voor om een halve dag in de week een journalist aan te stellen. Te betalen door het Rijk, want uiteindelijk is de democratie daarmee gebaat.

De podcast is een initiatief van Journalismlab van het lectoraat journalistiek van de Hogeschool Utrecht. Dat doet praktijkgericht onderzoek in Nederland. Presentatie is in handen van Wiebe de Jong, Milou Vollebregt is de redacteur van dienst. Die muziek die je hoort is van Benjamin Tissot. 

Lees de longread hier: https://lokalejournalistiek.journalismlab.nl/

Het bericht Van Eichmann tot eb en vloed: geschiedenis van de lokale journalistiek verscheen eerst op Journalismlab.

Uit de analyse blijkt ook dat de ambitie om onderdeel te zijn van de lokale gemeenschap en open te staan voor bijdragen van inwoners moeizaam uit de verf komt. Dat wordt het meest duidelijk door de afwezigheid van een reactiemogelijkheid van het publiek.

De eerste versie van het onderzoek – dat ook gaat over de participatie-opties bij lokaal online nieuws – wordt here gepresenteerd. Het is de eerste versie omdat we een oproep doen aan iedereen om gegevens van zijn of haar medium te checken, te kijken of er in de gemeenten waar je wat vanaf weet ook ander media zijn of misschien media ten onrechte zijn opgenomen.

Alle lokale media zijn op een interactieve kaart opgenomen. Daar is per gemeente te zien hoeveel media er zijn, welke dat zijn en hoe de gemeente verschilt van de provincie of van het Nederlands gemiddelde.

Via een web-form kunnen lezers die suggesties, correcties en aanvullingen hebben die doorgeven.

Hier alvast een voorproefje

Het bericht De opmars van de hyperlocal verscheen eerst op Journalismlab.

Thema’s als participatie, sociale binding, gedeelde identiteit en ‘thuis-zijn’ spelen een centrale rol in het huidig maatschappelijk debat. De corona-crisis heeft dit weer eens duidelijk gemaakt: ‘we’ moeten het zelf én samen doen.

De lokale en regionale journalistiek heeft bij uitstek de rol om de binding in de samenleving te creëren en versterken: om bij te dragen aan gemeenschapsvorming. Maar de journalistiek in de regio zit in zwaar weer. De digitale transitie heeft geleid tot radicale veranderingen. Moderne (online) communicatie gaat voorbij aan geografische grenzen. Het bereik van lokale media loopt nog sneller terug dan in afgelopen decennia al het geval is geweest. Door teruglopende inkomsten krimpen redacties. Het komt de kwaliteit niet ten goede.

Oplossingen voor de huidige misère in de lokale en regionale media worden veelal gezocht bij (financiële) middelen. Zo heeft een aantal gemeenten in afgelopen jaren mediafondsen opgericht terwijl minister Slob in april 2020 eenmalig 11 miljoen euro uittrok om lokale en regionale redacties door de Corona-crisis te sluizen. Maar met financiële steun krijg je het publiek niet terug. Er is meer nodig.

Relatie journalistiek-publiek versterken

In afgelopen jaren hebben lokale media steeds weer geprobeerd om, met name via online mogelijkheden, het contact met het publiek te versterken. Zo lieten zij lezers reageren op artikelen, onderwerpen aandragen en online redactievergaderingen bijwonen. Het idee achter dit soort activiteiten is dat (digitale) interactie het publiek nauwer bij de journalistiek betrekt en aldus de binding met de gemeenschap versterkt. Vele initiatieven in deze richting sneuvelden of leverden niet het gewenste resultaat. Een van de verklaringen hiervoor, zo blijkt uit meerdere onderzoeken, is dat nieuwsgebruikers het gevoel hebben dat de interactie niet wederkerig is of onvoldoende aansluit op hun nieuwsbehoeften. Vandaar dat burgers zelf informatie vergaren over hun gemeenschap en, bijv. via online buurtpagina’s, zelf met elkaar in gesprek gaan. Dergelijke initiatieven dwingen de journalistiek op zoek te gaan naar nieuwe mogelijkheden om haar verbindende rol binnen een gemeenschap te vervullen. Op zoek te gaan naar verhaalvormen die de betrokkenheid van de gebruiker kunnen versterken.

Er is echter nog onvoldoende bekend hoe dergelijke verhaalvormen er in dit digitale tijdperk uit kunnen zien en welke van die verhaalvormen voor participatie en betrokkenheid het meest geëigend zijn. De zogenoemde ontwerppraktijk is wat dat betreft veel verder.

Onderzoek naar lokale nieuwsbehoeften

In dit onderzoek verkennen we hoe de journalistiek weer een centrale en verbindende rol kan spelen binnen lokale gemeenschappen. Daartoe onderzoeken we om te beginnen hoe mensen op dit moment verbonden zijn met hun directe omgeving en welke rol de journalistiek in deze verbondenheid speelt. Vervolgens analyseren we via diverse onderzoeksmethoden waar op lokaal niveau de nieuwsbehoefte ligt. Een en ander levert input aan het onderzoeksteam dat tot nieuwe werkwijzen wil komen.

Samenwerking ontwerpers en journalisten

Vervolgens gaan journalisten en ontwerpers gezamenlijk via een ontwerpgericht onderzoek op zoek naar journalistieke verhaalvormen die de betrokkenheid van en met het publiek kunnen versterken. Aan dit streven ligt de constatering ten grondslag dat een ontwerper zich veelal op de gebruiker richt terwijl een journalist zijn verhaal gewoonlijk vanuit een veronderstelde maatschappelijke noodzaak en dus vanuit zichzelf, de producent, vertelt. De gedachte is dat deze twee elkaar bij het ontwikkelen van lokaal-journalistieke verhalen kunnen aanvullen. In dit project zullen de volgende journalistieke organisaties meewerken: RTV Oost, Omroep West, Dagblad van het Noorden, Vers Pers en Leids Mediafonds. Daarnaast zijn de volgende ontwerpbureaus betrokken: Bumbuku Creatives, Bureau Moeilijke Dingen, IJsfontein en Ranj.

Het bericht Onderzoeksaanvraag: Lokale journalistiek en het betrokken publiek verscheen eerst op Journalismlab.

Een goede illustratie van de nationale oriëntatie van de Nederlandse persgeschiedenis blijkt uit de fraaie, onlangs verschenen cultuurgeschiedenis van de krant. In het centrale hoofdstuk daarvan, over de krant tussen 1869 (Afschaffing Dagbladzegel) en 1940, vermeldt Frank Harbers wel dat er twee typen kranten ontstonden (landelijke dagbladen en regionaal-stedelijke kranten) maar heeft het vervolgens bijna uitsluitend over het eerstgenoemde type. Eigenlijk is dat vreemd want die landelijke dagbladen maakten in genoemde periode slechts een fractie van het totaal uit. Bovendien hadden ze in vergelijking nog maar nauwelijks geschiedenis. Als illustratie hiervan dit staatje. Met de nadruk op Rotterdam geeft het een aardige indruk van de verhoudingen: voor verreweg de meeste mensen was ‘de krant’ tot diep in de 20ste eeuw iets dat bij de eigen omgeving hoorde.

Waarom dan relatief zo weinig aandacht voor die regionale en lokale pers? Daarvoor zijn minstens vier redenen.

Te veel & te moeilijk

De belangrijkste ligt voor de hand: het is ondoenlijk al die honderden en honderden lokale en regionale kranten (voor een beeld van de hoeveelheid: zie de bijlage bij de dissertatie van Hemels) te onderzoeken. Gedegen onderzoek naar één of enkele kranten is al een helse klus, laat staan naar tientallen of honderden. Dit temeer omdat die kranten niet altijd goed bewaard zijn, soms deels verloren zijn geraakt of opgeborgen werden op moeilijk vindbare plekken. Dit alles is door de digitalisering tot op grote hoogte veranderd maar het probleem van de kwantiteit is daarmee beslist niet kleiner geworden. Er zijn op dit moment zo ontzettend veel kranten gedigitaliseerd dat elke onderzoeker die meer wil dan zich verdiepen in één daarvan of één thema, machteloos staat. De enige oplossing is een groots samenwerkingsproject of de ontwikkeling van een tool die honderden gedigitaliseerde kranten en duizenden pagina’s geautomatiseerd inzichtelijk kan maken. Tot dat moment is een gedegen onderzoek naar de lokale pers simpelweg onhaalbaar. Vóór de digitalisering was dat om voor de hand liggende nog veel meer het geval.

Dedain voor het lokale blaffertje

Gelukkig komt het (voor)oordeel te hulp. Lokale kranten hebben over het algemeen een slecht imago. Echte journalistiek zou op regionaal en, meer nog, lokaal niveau zelden of nooit bedreven worden. Vandaar de klassieke omschrijving van lokale kranten als ‘sufferdjes’. ‘Het lokale sufferdje’, wie is daarin nu geïnteresseerd? Dit dedain is echter deels en wellicht zelfs grotendeels onterecht want ingegeven door wat wij tegenwoordig aan lokale kranten kennen. Veelal zijn dat niet meer dan advertentiebladen. Maar de lokale en regionale pers van weleer was vaak veel vollediger –  echte kranten. Dat geldt zeker de regionale media en die uit de grotere steden.

Bovendien, wat zijn de criteria voor ‘sufferdje’? Wat is dat, wie bepaalt het? Wanneer is zo’n kwalificatie aanvaardbaar? En zelfs als lokale kranten journalistiek-inhoudelijk niet zoveel betekenen, impliceert dat dan ook dat ze ‘niet zoveel’ betekenen voor hun lezers? Zoeken die lezers vaak niet iets heel anders in de krant dan ‘journalistieke kwaliteit’? En leggen onderzoekers daarentegen niet te veel klemtoon op wat zij als belangrijk beschouwen? Daarmee ben ik vanzelf bij het derde en vierde antwoord op de vraag.

Nationaal en ideologisch had de toekomst, lokaal niet

Een historisch perspectief wordt veelal ingegeven door wat de toekomst heeft, niet door wat kenmerkend is voor de tijd die bekeken wordt. Dat klinkt raar maar is het niet. Geschiedenis wordt geschreven door mensen die terugkijken. Hun perspectief is bepalend. ‘Alle geschiedschrijving is contemporaine geschiedschrijving,’ beweerde Benedetto Croce. Huizinga zei hetzelfde anders: ‘Geschiedenis is de geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden’. Zo zijn er talloze uitspraken. Welnu, vanaf het eind van de 19de eeuw hadden twee tendenzen de toekomst: nationalisering en verzuiling. Vandaar de bovenmatige aandacht voor enerzijds nationale en anderzijds verzuilde kranten. Maar de verzuiling begon eind 19de eeuw nog maar net en de nationalisering was, hoewel op sommige gebieden (taal bijv. en onderwijs) al aardig voortgeschreden, beslist nog niet voltooid. Televisie bestond niet, auto’s waren er niet, reizen was duur, vakantie zoals wij die kennen, was voor de happy few. Kortom, de meeste mensen leefden binnen de eigen regio. En als ze lazen, deden ze ook dat binnen de eigen regio. Wat kon het hen schelen wat er in Verweggistan gebeurde. Ze wisten niet eens waar het lag. En wat Nederland en de politiek betreft: ook Den Haag lag voor de meeste mensen behoorlijk uit de mentale route. Laten we bovendien niet vergeten dat Nederland tot 1918 een districtenstelsel kende. Je stemde regionaal, niet landelijk.

Krantengeschiedenis is vooral politieke geschiedenis

In verband met ditzelfde nationaal-ideologisch perspectief omschrijft men de gemiddelde krantenlezer gewoonlijk als een goed opgeleide, iets oudere man die vooral belangstelling heeft voor politieke, economische en zwaardere maatschappelijke onderwerpen. Maar klopt die aanname? Bestaat die ‘gemiddelde krantenlezer’ wel of is hij vooral een projectie van degenen die de krant maken en onderzoeken? Lezen de meeste mensen in een krant niet iets volstrekt anders dan het zogenoemde ‘harde nieuws’? Wat te denken van de krant als middel tot het vinden van ‘koopjes’? De krant ter vervanging van de dorpspomp? De krant als verstrooiing? De krant als bindmiddel, als ‘sociaal kapitaal’ – gewoon om te weten wat er in de buurt gebeurt, wie geslaagd is voor zijn examen, wie trouwt, wie sterft en dat Jan Jansen zijn huis te koop zet? Het zijn stuk voor stuk functies die een krant vervult – en in de 19de eeuw ook in toenemende was gaan vervullen. Maar het zijn wel zaken (‘functies’) die vanuit het perspectief van spraakmakers, journalisten en onderzoekers, in meerderheid inderdaad goed opgeleide, iets oudere mannen, veelal op een tweede, derde of nog latere plaats komen. Als de journalistiek ter sprake komt, wordt meestal haar politiek-maatschappelijke rol vermeld, haar waakhond-functie bijvoorbeeld, haar rol als propaganda-instrument of haar belang als vehikel van maatschappelijk debat. Het is allemaal belangrijk, zonder twijfel. Maar als je een krant bekijkt vanuit een ander perspectief dan dat van een kleine, dominante groep, blijkt hij zoveel meer te zijn dan pion in het politiek-maatschappelijk spel. Hij is vriend, vriendin of buur, hij is entertainer en dagelijks houvast, hij verdrijft de verveling en bevredigt het verlangen naar een beetje opwinding, hij is gewoonte en nog zoveel meer. Daaronder ook, zeker op spannende momenten, ‘het nieuws’. Zo bezien is het eenvoudig te begrijpen dat ‘de meeste Nederlanders’ veel meer bevrediging haalden uit de krant uit de omgeving dan uit de serieuze landelijke en verzuilde media – één uitzondering wellicht daargelaten: De Telegraaf. Geen toeval dan ook dat deze als eerste een echt grote krant werd. 

Het bericht Waarom de geschiedschrijving van de lokale journalistiek zo mager bedeeld is verscheen eerst op Journalismlab.

Er zijn afgelopen jaren meerdere onderzoeken gedaan naar het media-aanbod op lokaal en regionaal niveau. Ongeveer 90% van de Nederlanders woont in een gemeente met een lokale omroep (Bakker, 2019). Maar als we inzoomen op het aanbod, dan zien we dat diversiteit ver te zoeken is. In gemeenten met minder dan 50.000 inwoners is er weinig lokaal nieuws over politiek, over gemeentelijk beleid en over de gemeenschap. Het gaat voornamelijk over lokale cultuur, vrijetijdsbesteding en 112-meldingen (Landman et al., 2015).

Terwijl het lokaal en regionaal media-aanbod mager lijkt te zijn, hebben de afgelopen jaren tal van online alternatieven, zogenoemde hyperlocals, geprobeerd om in het gat te springen en lokale online nieuwsplatforms te beginnen (Radcliffe, 2012; Van Kerkhoven & Bakker, 2014). Veel van deze initiatieven hebben echter louter een commercieel doel en verdwijnen als het businessmodel ontoereikend blijkt te zijn. Veel van de activiteit is ook niet meer dan aggregatienieuws: het doorplaatsen van berichten van andere media (Bakker & Kik, 2018).

In contact met de lokale gemeenschap

Zowel regionale en lokale media als brancheorganisaties zijn zich ervan bewust dat voor een goed functionerende democratie op het gebied van de journalistiek een slag gemaakt moet worden. Niet alleen dient het aanbod versterkt te worden, ook moet geëxperimenteerd worden met nieuwe werkwijzen, vormen en platformen. Alleen zo kan aansluiting gevonden worden bij de veranderende behoeften van het publiek (RPO, 2017). In het Concessiebeleidsplan van 2017-2025 voor regionale omroepen wordt nadrukkelijk ingegaan op het actief inzetten van het publiek en op onderzoek naar datzelfde publiek (RPO, 2017).  De vraag is wel in hoeverre een en ander in afgelopen jaren is opgepakt en of er ondertussen genoeg kennis is over de veranderende nieuwsbehoeften, met name op regionaal en lokaal niveau.

Om daar antwoord op te krijgen, is het eerst van belang om na te gaan wat de journalistiek in de regio al doet om met het publiek in contact te komen. Hoe interacteren media met hun lokale gemeenschap? Dat interacteren is iets wat vroeger vanzelfsprekender was.

Inhoudsanalyse lokale en regionale journalistiek en de regio

Wat doen lokale en regionale media dagelijks om het contact met de gemeenschap te houden?

Het lectoraat verricht op dit moment een grootschalig inhoudsanalyse onder regionale en lokale media in alle gemeenten in Nederland. Er wordt onder andere onderzocht op welke manier het publiek direct contact kan opnemen met het medium (colofon, contactgegevens hoofdredacteur/redacteuren), welke social media activiteiten ondernomen worden, hoeveel volgers/fans/abonnnees ze hebben, op welk manier het publiek input kan leveren en hoe het medium activiteiten initieert met de lokale gemeenschap.

Dit project is onderdeel van een groter project naar de rol van de lokale en regionale journalistiek in de gemeenschap. Samen met het lectoraat Human Experience & Media Design onderzoeken we vanuit een gebruikersperspectief a waar de behoefte ligt bij het publiek en hoe we tot duurzame oplossingen kunnen komen voor journalistieke verhalen in de regio.

Het bericht Hoe hebben regionale en lokale media contact met het publiek? verscheen eerst op Journalismlab.

Maatwerk

Indien mogelijk zullen in komende maanden geen of zo weinig mogelijk nationale regels met betrekking tot corona worden uitgevaardigd. De overheid zal proberen de maatregelen te beperken tot de getroffen plek. Maatwerk dus. Dat gebeurt niet alleen in Nederland, het gebeurt overal. Het nogmaals op slot gooien van volledige landen is simpelweg een te boude ingreep. Dat kunnen de toch al hard getroffen economieën niet aan.

Dergelijk lokaal en regionaal maatwerk spoort met de politieke tendens van afgelopen jaren. Een van de omschrijvingen van die tendens heet ‘participatiesamenleving’. Een dergelijke samenleving staat voor zelfredzaamheid. Deze zelfredzaamheid speelt op twee niveaus: groot én klein, digitaal én lokaal. Daarmee lijkt de conclusie onvermijdelijk: tegelijk met het internet heeft de lokale c.q. regionale journalistiek in afgelopen tijd aan belang gewonnen.

Misère

Helaas wordt deze evidentie doorsneden door een andere: dat het mede door de corona met de lokale journalistiek zo mogelijk nog slechter gaat dan voorheen. De poen is op. Gemeenten kunnen het hoofd nauwelijks boven water houden. Bedrijven gaan failliet en adverteren niet meer. Elke googling illustreert het, in binnen- en buitenland. Om het met de (onder)kop van een recent artikel op Poynter te zeggen:

At first, the pandemic cost newsrooms jobs and communities critical work. Now it’s starting to end entire newsrooms.

Meer publiek, minder geld

De algehele tendens – dat de lokale journalistiek meer betekenis maar minder mogelijkheden heeft – laat zich aflezen uit de eerste still van een uitzending van de lokale omroep Laarbeek, bij Helmond: meer publiek maar minder geld.

Hoe nu?

Bij een antwoord op deze vraag zou je kunnen teruggrijpen naar de tijd dat de Nederlandse journalistiek grotendeels lokaal en regionaal was: de periode na de Afschaffing van het Dagbladzegel (1869) en voordat alle aandacht uitging naar de zuilen, grofweg de laatste decennia van de 19de en het begin van de 20ste eeuw. Natuurlijk waren er destijds belangrijke nationale kranten: het Algemeen Handelsblad, De Telegraaf, de NRC maar in ieder geval wat betreft hun oplages en vermoedelijk ook wat betreft hun betekenis vielen die in het niet bij lokale kranten, zeker de grotere daaronder zoals het Rotterdamsch Nieuwsblad en, uit Amsterdam, De Courant/Het Nieuws van den Dag. Maar zeker bij elkaar opgeteld hadden ook de vele honderden, kleinere lokale en regionale kranten en krantjes een betekenis die ver, ver uitstijgt boven die van de landelijke. Dit was overigens niet alleen in Nederland zo. Elders was hetzelfde het geval. Zie het Engels krantenlandschap waarover Andrew Hobbs van de universiteit van Preston onlangs een fascinerend boek schreef. De titel ervan spreek, inderdaad, boekdelen:

Nu zeg ik dit allemaal wel maar klopt het ook: 1. bloeide de lokale pers inderdaad aan het einde van de 19de eeuw? En zo ja, 2. hoe lokaal was zij dan, wat is dat: ‘lokaal’? En tot slot: 3. wat zou de huidige journalistiek daarvan kunnen opsteken?

Drie lastige vragen. Laat ik ze een voor een, kort, proberen te beantwoorden, onder het voornemen in evenzovele latere artikelen op die antwoorden terug te komen.

Laat-19de eeuwse bloei van de lokale journalistiek

Als er ooit een bloeitijd van de lokale (en regionale maar die noem ik niet telkens opnieuw) geweest is dan was het aan het eind van de 19de eeuw. Dat lijdt weinig twijfel. Het gaat wat ver om van een Nieuwezijds (Voorburgwal, de Fleetstreet van Amsterdam) in elke stad te spreken maar je komt toch een heel eind. In dat verband een citaat uit een artikel dat de oudgediende Haagse journalist B. Blok in 1904 in het Jaarboek Die Haghe schreef:

‘Een cijfer-groepeering, die eigenlijk gezegd het resumé van de volgende bladzijden bevat in één formule. In 1842/43, het jongste jaar, waarover (in het Adresboek voor den Nederlandschen Boekhandel) ik de stelselmatige opgave heb kunnen vinden, bedroeg het aantal dag- en weekbladen in het geheele land 52, van welke, met inbegrip van de Nederlandsche Staats-Courant slechts 5 dagelijks verschenen en alle overige – vakbladen ingesloten – een- of enkele malen per week. Aan het einde van 1900 telde Den Haag alléén 67 couranten (dag- en weekbladen).’

Zo was het overal, minder spectaculair wellicht dan in Den Haag maar toch. Kijk voor de grap maar eens in de uitvoerige bijlage van Hemels’ boek over de Afschaffing van de Dagbladpers. Je kunt je ogen nauwelijks geloven. Er is geen dorp, laat staan een stad te bedenken dat geen krantje heeft. Helaas en zoals gezegd is dit enorme landschap van de lokale journalistiek aan het eind van de 19de eeuw nauwelijks onderzocht. Het is daarom niet gemakkelijk er iets steekhoudends over te zeggen.

Hoe lokaal was de 19de eeuwse lokale krant?

Zoals bekend bestonden 19de eeuwse (en oudere) kranten aanvankelijk vooral uit buitenlands nieuws en varia. Later in de eeuw kwam daar steeds vaker binnenlands nieuws bij. De reden van deze keuze is een simpele – en economische: lokaal nieuws is eigen nieuws en het verkrijgen daarvan kost tijd en geld. Buitenlands en ander nieuws daarentegen kan je simpelweg pikken, uit andere kranten. 

Naar zich laat aanzien (maar voor de zoveelste keer: er is onvoldoende onderzocht) veranderde dit aan het einde van de 19de eeuw. Steeds meer lokale kranten richtten zich op eigen nieuws. Het buitenland werd veelal van de voorpagina’s verdrongen, het binnenland maakte er een kleiner deel van uit, de eigen omgeving kreeg de nadruk. De verandering laat zich goed zien aan de hand van voorbeelden. Vergelijk bijv. het eerste nummer van de Gooi- en Eemlander (toen nog: Het Gooische Nieuwsblad) van 11 nov 1871 met een nummer uit 1892 (7 mei). Je ziet het meteen. In het laatste nummer staat het lokale nieuws dominant op de voorpagina. In het eerste is het niet meer dan een kolommetje op de 2. 

Nog een voorbeeld: uit het programma van het eerste nummer van wat later het landelijk weekblad De Groene Amsterdammer zou worden. Maar destijds, 1877, was dat blad niet erg landelijk, dat was althans niet de bedoeling:

Lokale kranten waren of werden, naar zich laat aanzien, eind 19de eeuw dus lokaler dan ze ooit waren geweest. Maar wat betekent dat? Alleen dat ze vooral nieuwtjes uit de eigen omgeving brachten? Of betekent het meer? Bijvoorbeeld ook dat ze een rol begonnen te spelen in de integratie van de lokale samenleving – de krant als bank van het sociaal kapitaal? Vermoedelijk is het antwoord op deze vraag ja. Hoe? Daarover later.

Kunnen we nog iets leren van de 19de eeuwse journalistiek?

Ja en nee.

Nee want de wereld is zo onvoorstelbaar veranderd dat het ondenkbaar is dat een situatie als die van meer dan honderd jaar geleden terugkeert. Bovendien: de geschiedenis leert over het algemeen maar weinig.

Maar misschien is er toch ook een klein ja. De 20ste eeuw was de grote eeuw van de nationale staat en daarmee ook van de nationale middelen, ook op journalistiek gebied. Helemaal aan het eind van de eeuw werd de horizon door globalisering en internet nog ruimer en trad buiten nationale grenzen. Tegelijkertijd riep deze enormiteit een reactie op: een verlangen naar klein, naar thuis, naar de eigen omgeving enz. Die reactie werd aanvankelijk afgedaan als reactionair maar, zo ziet het ernaar uit, een kentering is gaande. Begrippen als huis en thuis doen het goed. Gemeenten nemen een grotere rol op zich. De centrale overheid werpt mensen terug op zichzelf. Corona heeft ook effect.  Kortom, het is zeer waarschijnlijk dat de schaalvergroting ten gevolge van internet, globalisering e.d. tegelijkertijd leidt tot een schaalverkleining. Glocalisering wordt dat wel genoemd, globaal en lokaal in één adem. En als dat zo is, dan moet het wel degelijk mogelijk zijn iets op te steken van de journalistiek uit een tijdperk dat de horizon van de meeste mensen nog daadwerkelijk lokaal was. 

Het bericht Toen lokale journalistiek bloeide… verscheen eerst op Journalismlab.

De afgelopen jaren kon HTR… redelijk uit te voeten. Maar dat blijkt vooral te danken aan HTR-voorzitter Ad Kraamer, die via zijn bedrijf Ad Kraamer Music BV (AKM) een groot deel van de kosten sponsorde. Onder meer uren, apparatuur en alle investeringen. Daar stopt hij nu mee. ,,Na vijftien tot twintig jaar houdt het een keer op om er privégeld in te steken. Daarnaast heb ik niet het eeuwige leven.” Kraamer spreekt van een zorgelijke situatie voor HTR. ,,Zo kan het niet verder.”

Het zijn twee berichten uit talloze. Wie op LexisNexis “lokale omroep” intikt en door de berichten van afgelopen weken scrollt, vindt steeds hetzelfde. In koppen:

• Lokale omroep Hellendoorn zamelt geld in via crowdfunding-actie
• Regio8 [Achterhoek] wil niet langer de hand op houden bij de gemeenten
• Omroep [Meerssen] wanhopig op zoek naar nieuwe locatie

Enzovoort. Dat het rommelt in de Nederlandse omroepwereld kan alleen mensen ontgaan die onder een steen leven. Anderen zullen op z’n minst iets meegekregen hebben van het vele dat daarover in afgelopen maanden en weken gepubliceerd, geschreven, gedebatteerd, geïnventariseerd en geadviseerd is.

Vele publicaties

Onder de vele publicaties e.d. van afgelopen tijd over omroepbeleid bevindt zich ook heel wat over lokale, regionale en streekomroepen. Het belangrijkste daarvan is:

• Een uitvoerige reader van de VNG, gemaakt door het bijna tegelijkertijd opgerichte Expertiseteam Vitalisering Lokale Journalistiek (maart 2019)
• Een door de SVDJ georganiseerde bijeenkomst op 22 mei onder de titel De regio vecht terug. In de slipstream van deze bijeenkomst verschenen bij het fonds nogal wat artikelen over het onderwerp
• Op 14 juni kwam Slob met zijn visie op het omroepbestel. Het eind daarvan is gewijd aan de regionale en lokale omroep
• Vervolgens werd het zomer en iets rustiger om de zaak meteen daarna te doen losbarsten, om te beginnen met het beloofde advies van de Raad voor Cultuur, d.d. 3 sept.
• Een week hierna, 11 sept., kwam het onderwerp in de Kamer ter sprake.

De uitkomst van dat debat verplichtte zo goed als alle partijen tot een reactie. Het voert te ver alle ins&outs van genoemde overleggen en schrijfsels uit de doeken te doen. Beter is het iets te zeggen over de stand van zaken dan wel over de bestaande problemen, dilemma’s en voorgestelde oplossingen. Dat alleen al zijn er zoveel en die zijn vaak zo ingewikkeld dat het regelmatig moeite kost door de bomen het bos te zien.

Rol&functie

Hoewel rol en functie van de lokale omroep in de discussie veelal terloops ter sprake komen, vormen zij wel de kern van de zaak. Over deze kern zijn zo goed als alle partijen het ook eens – vermoedelijk het enige onderwerp in deze waarvoor dat geldt. Om het te zeggen in de woorden van de Raad voor Cultuur, in voornoemd rapport van 3 september j.l.

Goede lokale journalistiek dient alle burgers én het lokale bestuur over grote en kleine maatschappelijke en politieke thema’s en onderwerpen (signalerende en agenderende functie) te informeren. Zij controleert het lokale bestuur (waakhondfunctie) en draagt bij aan een gemeenschappelijke lokale identiteit (verbindende functie tussen de verschillende groepen binnen de lokale gemeenschap). Lokale publieke omroepen moeten daarbij, als onderdeel van de lokale media-infrastructuur een belangrijke rol spelen.

Hoewel de formuleringen verschillen, is er niemand die hier anders over denkt: lokale journalistiek is onontbeerlijk voor de democratie en dus moet zij, wil de democratie voortbestaan, gekoesterd worden. Daar is geen speld tussen te krijgen.

Poen

Vervolgens gaat het gesprek steeds weer over geld. Daarover bestaat minder overeenstemming. Probleem nr. 1 en 2 is dat lokale omroepen betaald worden uit de gemeentepot en wel € 1,28 per huishouden. Dat klinkt niet alleen als weinig, het is ook weinig en betekent voor een dorp, stad of gemeente met 50.000 inwoners net iets meer dan 28.000 euro, dat is 500 euro per week. En daarvan moet dan behuizing, apparatuur, gas, water e.d. en onkosten betaald worden – ervan uitgaande dat al het werk door vrijwilligers wordt verricht. Het is eenvoudig te bedenken dat zoiets onmogelijk is. En dus is de eerste boodschap van alle lokale omroepen: meer geld.

Vervolgens is de vraag waar dat geld vandaan moet komen. Op dit moment is het zo dat het uit de gemeentepot komt, van dezelfde partij dus die door de media gecontroleerd moet worden. Gezien de veronderstelde democratische taak en waakhondfunctie van de lokale media is dat vanzelfsprekend een idiotie want, zoals het spreekwoord zegt, wiens brood men eet, diens woord men spreekt. En dat laatste is nu net niet de bedoeling. Geen wonder dat men, zie opnieuw genoemd advies van de Raad voor cultuur, hieraan een eind wil maken. De bekostiging zou rechtstreeks uit Den Haag moeten komen.

Den Haag ziet de bui al hangen en zet mede om die reden in op andere manieren om tot goede lokale journalistiek te komen. De belangrijkste daarvan is samenwerking, grotere efficiëntie dus. Zie hierover de laatste paragraaf van de ministeriële visie van 14 juni j.l.

• NPO 3 zou omgevormd moeten worden tot een kanaal voor regionale journalistiek;
• regionale en lokale omroepen moeten (beter) samenwerken
• en lokale omroepen zouden zich aaneen moeten sluiten tot streekomroepen.

Samenwerking, samenwerking, samenwerking dus, nationaal, provinciaal, regionaal en lokaal. Het is moeilijk je aan de indruk te onttrekken dat het pleidooi voor zoveel integratie tevens een eufemisme is voor bezuiniging – of op zijn minst voor niet meer geld. Maar  geen (ministerieel) mens die dat met zoveel woorden zegt.

Samenwerking

Samenwerking dus. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Er zijn immers talloze bezwaren – om de moeilijkheden van een verandering van bestaande en vaak tientallen jaren oude vormen nog niet te noemen.

Een van de belangrijkste bezwaren is dat landelijk, provinciaal, regionaal en lokaal nieuws elk zijn eigen thematiek en eigen publiek heeft. Stel dat NPO 3 regionaal nieuws zou uitzenden. Stel dat dit nieuws een gebeurtenis of ontwikkeling in Friesland betreft. Waarom zou daarvoor in Limburg belangstelling bestaan? Omdat we één gemeenschap vormen, zou het antwoord kunnen luiden, we volgen toch ook allemaal internationaal nieuws. Klopt maar we volgen veelal alleen het internationale nieuws dat ons aangaat.

Hetzelfde speelt op regionaal en lokaal niveau. Op dit moment is er nogal wat te doen rond de samenwerking tussen Weeff, de streekomroep van West-Friesland (Hoorn, Enkhuizen, Medemblik) en NH Nieuws. Een van de achtergronden van de beroering is dat de website van weeff.nl sinds kort automatisch doorlinkt naar nh.nieuws.nl/west-friesland en dat ondermeer via Google gevonden extensies van weeff.nl een error geven. Betekent dit het einde van Weeff? Nee zeggen betrokken partijen. Betekent dit het einde van een regionale journalistieke identiteit? Opnieuw luidt het antwoord nee, volgens betrokken partijen ofwel degenen die de integratie bewerkstelligd hebben althans. Ondertussen zijn er wel vrijwilligers uit onvrede opgestapt en zijn er in het College van Medemblik vragen gesteld. Want West-Friesland is niet Noord-Holland. Toch?

Er zijn wel meer kanttekeningen bij samenwerking te plaatsen. Want het is niet alleen dat het nieuws van de ene plek voor de andere veelal niet interessant is, het is ook nog eens zo dat er grote culturele verschillen tussen de ene en de andere maker zijn of kunnen zijn. Zoals Hoorn Enkhuizen niet is, zo is de redactie van NH anders dan die van Weeff – en dat niet alleen wat betreft cultuur, oriëntatie en perspectief, dat ook wat betreft professionaliteit, uitrusting en instelling. Het is verre van eenvoudig een en ander te integreren. Misschien kan het niet anders, misschien is samenwerking de enige manier om de lokale journalistiek te redden maar toch: de toekomst zal uitwijzen dat al die samenwerkingen gemakkelijker gezegd zijn dan gedaan.

Kanalen

Er speelt nog veel meer. Zo zenden de meeste lokale omroepen op dit moment nog uit via de traditionele kanalen – radio, tv en sinds geruime tijd vanzelfsprekend ook via internet. Het is de vraag of niet verstandiger (en goedkoper) is de twee als eerste genoemde en traditionele kanalen op te geven en geheel via internet openbaar te gaan. Het eerste advies van de Raad voor Cultuur ging dan ook in deze richting. Zij schreef:

Ten eerste constateren wij dat het voor lokale omroepen erg kostbaar is om uit te zenden via radio en tv en online. Dit is niet duurzaam werkbaar, zeker niet in het licht van de schaal waarop die omroepen nu acteren. Daarom adviseren wij om de wettelijke mogelijkheid te creëren dat lokale omroepen zelf bepalen welke kanalen zij gebruiken voor uitzending.

Maar al zijn er geen cijfers bekend van het aantal mensen dat lokale media volgt, de indruk is dat het vaak een ouder publiek is en dat is juist niet het publiek dat de media via internet volgt. Een dilemma dus.

Politieke debatten

Op 11 september j.l. werd in Den Haag eerst over de Visiebrief van Slob en, zoals hierboven al vermeld, vervolgens apart over lokale, regionale en streekomroepen vergaderd. In laatstgenoemde vergadering werd veel gezegd maar ook besloten om met betrekking tot de samenwerking van verschillende omroepen nog even de rapporten van enkele verkenners af te wachten. In de woorden van de NLPO:

De kamerleden spraken met minister Slob van Media over zijn plannen om te starten met pilots voor streekomroepen en pilots voor de samenwerking van lokale omroepen met regionale omroepen… De minister heeft verder gezegd dat het half oktober duidelijk moet zijn hoe de regeling voor de pilot streekomroepen eruit moet zien, en dat de regeling nog in november van dit jaar van start kan.

Be continued dus. De lokale omroep blijft nog wel even een zorgenkind.

Het bericht Hoe nu verder met de lokale omroep? verscheen eerst op Journalismlab.

Na de Oscars stonden ook de Pulitzers eerder deze week in het teken van #MeToo en de jacht op seksuele roofdieren in onder meer Hollywood en Alabama. Terecht, laat dat gezegd zijn. De New York Times en The New Yorker wonnen hun prijs voor hun ,,distinguished example of meritorious public service”. Finalist in dezelfde categorie was de nietiger Kansas City Star met een serie waarin de obsessieve geheimzinnigheid van overheidsorganisaties aan de kaak werd gesteld. Een knappe prestatie die geen uitzondering bleek. Tussen de winnaars en finalisten zaten meer steengoede lokale en regionale verhalen.

Lokale verhalen 

In de rubriek onderzoeksjournalistiek won weliswaar The Washington Post met hun serie verhalen over Roy Moore, de Republikeinse senaatskandidaat voor Alabama die minderjarige meisjes zou hebben benaderd voor seksueel contact (moet even slikken zijn geweest voor de media ter plekke), finalisten in deze rubriek waren de Miami Herald met onthullingen over jeugddetentie en de The Virginian-Pilot over corruptie en disfunctioneren van de organisatie die verantwoordelijk is voor de voorwaardelijke in vrijheidsstelling van gedetineerden. Stuk-voor-stuk verhalen met een diepe, lokale en regionale impact.

Scherpste pen

De scherpste pen, de Pulitzer-rubriek voor journalistiek commentaar, is dit jaar van John Archibald, journalist van de Alabama Media Group. De jury kon niet om de ,,lyrical and courageous commentary” heen vanuit Alabama over onderwerpen met een nationale, zo niet internationale uitstraling: corrupte politici, vrouwenrechten en het aanwijzen van hypocrisie. En daarmee koos de organisiatie van de prijzen dit jaar om het morele kompas van de journalistiek nog eens te kalibreren. En ook lokaal blijkt voor enig ethisch besef altijd ruimte.

Leve de lokalen!

Het lokale succes in de Pulitzers van 2018 moet de burger moed geven en de plaatselijke journalistiek inspiratie. Dat hoeft trouwens niet altijd alleen. De finalisten in de rubriek lokale verslaggeving, de Chicago Tribune in samenwerking met ProPublica (Illinois), analyseerden 100 miljoen (!) elektronische belastingaangiften op zoek naar een negatieve bias jegens de regionale, Amerikaanse onderklasse. Onderzoeken en samenwerken dus, dan blijft de lokale en regionale pers relevant. Sommige gemeenten hebben voor die samenwerking om samen te onderzoeken ook fondsen opgezet.

Het bericht Pulitzers 2018: lessen voor lokale journalistiek verscheen eerst op Journalismlab.