Wij werken samen met redacties van NOS, Omroep Brabant en Omroep Venlo in een project dat ‘Verbroken Verbinding’ heet. Het doel is om te onderzoeken hoe we de band tussen publiek en media kunnen verbeteren. Daarom zoeken wij mensen die hun mening over nieuws met ons willen delen. Dit is jouw kans om je stem te laten horen en mee te denken over hoe nieuws beter kan aansluiten op wat jij nodig hebt. 

Het interview duurt 30 tot 45 minuten en vindt plaats op een locatie die voor jou goed bereikbaar is. Je kunt tijdens het interview op elk moment stoppen. Er zijn geen verplichtingen en we zorgen ervoor dat jouw gegevens veilig worden behandeld. 

Wil jij ons helpen nieuws te verbeteren? Meld je dan aan via: https://forms.office.com/e/9qt7xWBp6C

Heb je vragen? Neem dan contact op met onderzoeker Renée van der Nat (renee.vandernat@hu.nl).

Het bericht Nieuws is ingewikkeld: herken jij dit ook? verscheen eerst op Journalismlab.

Voor dit onderzoek ontwerpen we samen met de redacties van NOS, Omroep Brabant en Omroep Venlo verschillende toepassingen voor conversational AI aan de hand waarvan duidelijk moet worden welke onderwerpkeuzes wel en niet bijdragen aan vertrouwen in de journalistiek. Denk hierbij aan de toon, omvang van de mogelijkheden en vrijheid van de chatbot (dit kan namelijk goed misgaan: Pakketdienst haalt AI-chatbot offline na gedicht over slechte service). We vragen ons af welke vertrouwensindicatoren belangrijk zijn voor de makers en gebruikers van journalistieke AI-toepassingen.

Naast de journalistieke partners bestaat het consortium uit de Stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO), Joris Heijkant (developer van conversational AI), het lectoraat Human Experience Design (Hogeschool Utrecht) en het lectoraat Journalistiek en Design (Fontys).

Meer weten? Neem dan contact op met dr. Renée van der Nat (renee.vandernat@hu.nl).

Wat gaan we doen? En waarom?

Nieuwsorganisaties maken zich zorgen om burgers die zich in toenemende mate afkeren van het nieuws. In onderzoeken komt naar voren dat het publiek vindt dat nieuwsorganisaties er niet in slagen een beeld van samenleving te schetsen waarin zij zichzelf herkennen en zich erkend voelen. Mensen geven aan dat nieuwsmedia hen onvoldoende diepgang, duiding en verschillende perspectieven bieden. Journalistieke nieuwsmedia maken zich daarom zorgen over hun rol in de samenleving en vragen zich af hoe ze de betrokkenheid met het publiek kunnen versterken.

De vraag is dan hoe nieuwsmedia in een gedigitaliseerde samenleving de relatie met het publiek kunnen vormengeven op een manier die burgers het gevoel geeft serieus genomen te worden. Publieke organisaties, zoals overheden, maken in toenemende mate gebruik van conversational AI (CA) om de relatie met het publiek te verbeteren. Geavanceerde conversational AI kan bijdragen aan een goed geïnformeerde samenleving, een taak die de journalistiek, en de publieke media in het bijzonder, expliciet nastreven. Echter, voor een succesvolle implementatie is niet alleen goed functionerende technologie belangrijk. Het vertrouwen van het publiek is minstens zo essentieel.

In het onderzoeksproject Verbroken Verbinding zoeken experts uit de journalistiek, techniek en design samen met publieke omroepredacties op nationaal, regionaal en lokaal niveau naar manieren hoe nieuwsmedia conversational AI kunnen inzetten om de nieuwsvoorziening beter aan te laten sluiten bij de informatiebehoefte van burgers en tegelijkertijd rekening houdt met journalistieke waarden en normen. Samen met NOS, Omroep Brabant en Omroep Venlo onderzoeken we door middel van ontwerpgericht onderzoek hoe conversational AI hierin een rol kan spelen. Het onderzoek levert naast werkende prototypes ook ontwerpprincipes op die in verschillende journalistieke contexten richting kunnen geven aan redacties voor de ontwikkeling van een eigen conversational AI. 

Het bericht Verbroken Verbinding: RAAK-publiek subsidie voor tweejarig onderzoek naar conversational AI en vertrouwen in het nieuws verscheen eerst op Journalismlab.

Meegenomen in het verhaal  

Renée van der Nat onderzocht tijdens haar promotieonderzoek verschillende interactieve producties en wat steeds blijkt is dat de gebruiker betrokken wordt in het verhaal. Of liever gezegd: betrokken ráákt. “Het verhaal moet betekenis gaan krijgen. Door het samenspel van beeld, tekst en audio word je meegenomen in een verhaal. Je creëert betrokkenheid wanneer je als gebruiker dan ook nog eens keuzes kan maken die invloed hebben op de verhaallijn. Dan krijgt het pas écht betekenis.” 

Mee op reis 

Betekenisgeving was voor Jessica Maas in haar tijd als correspondent in Turkije de belangrijkste reden om Fort Europa te gaan maken. Daarin word je meegenomen in de vluchtverhalen en dilemma’s die Syriërs op hun route naar West-Europa tegenkomen. Maas: “Een ouder echtpaar uit Tilburg schreef mij na het bekijken van Fort Europa een brief dat het wel een vluchteling wilde opnemen. Het doet echt iets met mensen wanneer ze kunnen invoelen wat voor verschrikkingen de ander meemaakt.” 

Verplaatsen in de ander 

“Als je dat kan bereiken, dan heb je goud in handen”, zegt onderzoeker Van der Nat. “In de Groningse productie Uit het moeras zie je bijvoorbeeld hoe armoede van generatie op generatie wordt doorgegeven. En op die manier wordt het heel tastbaar. Je kan je verplaatsen in de ander.”  

Podcast Journalism Lab 

De podcast is een initiatief van Journalismlab van het lectoraat journalistiek van de Hogeschool Utrecht. Dat doet praktijkgericht onderzoek naar journalistiek in Nederland. Presentatie is in handen van Radio 1-journalist Wiebe de Jong, Milou Vollebregt is redacteur. De muziek die je hoort is van Benjamin Tissot. 

Het bericht “Interactieve producties laat je in kwetsbare mensen verplaatsen” verscheen eerst op Journalismlab.

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd op www.smallstreammedia.nl.
Auteurs: Sander Hölsgens en Tamara Witschge

Op steeds meer filmfestivals zijn VR-installaties, AI-werk, interactieve documentaires en 3D-renders te zien. Wat zegt dit over de staat van documentairefilm? Waarom zetten documentairemakers in op deze technologieën? In dit artikel belichten we het werk van makers die gebruikmaken van nieuwe technologieën en zo een radicaal ander perspectief willen laten zien.

In Leviathan (2012) bevestigen antropologen Lucien Castaing-Taylor en Véréna Paravel GoPro’s aan de torso’s van vissers, tussen rondvliegende zeemeeuwen en te midden van vissersnetten. Het doel? Het creëren van een zintuiglijke ervaring die recht doet aan het tumultueuze leven op zee. Leviathan laat zien hoe belangrijk opname-apparatuur kan zijn voor de esthetiek, ethiek en algehele structuur van een documentaire.

Castaing-Taylor en Paravel beschouwen opname-apparatuur als een verlengstuk van hun eigen belevingswereld. Traditionele camera’s leveren voor hen een te beperkt en eenzijdig perspectief, waardoor ze in hun oeuvre een scala aan technologieën inzetten – van mobiele telefoons en handzame telescopen tot rijdende robotcamera’s.

Castaing-Taylor en Paravel zijn geen uitzondering: het gebruik van nieuwe technologieën is steeds populairder. Deze apparatuur vergt niet alleen nieuwe vaardigheden, maar verandert ook het soort producties dat het publiek te zien krijgt. Met welk doel zetten makers deze technologieën in? En in hoeverre komt deze ontwikkeling documentaireproducties ten goede?

Leidt virtual reality tot meer empathie?
In de zomer van 2020 draaide EYE Filmmuseum de VR-installatie Traveling While Black (2019) van Roger Ross Williams, die eveneens via The New York Times te bekijken is. In de film zit je – als kijker – aan een klein tafeltje in Ben’s Chili Bowl, een restaurant in Washington. Ben’s Chili Bowl stond in The Green Book, een gids die halverwege de twintigste eeuw in kaart bracht welke restaurants, hotels, benzinestations en ziekenhuizen veilig zouden zijn voor Afro-Amerikanen. In het VR-werk komen verhalen en visies aan bod over alledaags racisme, van Sandra Butler-Truesdale’s herinneringen aan institutionele segregatie tot Samira Rice’s aandenken aan haar zoon Tamir – die in 2014 werd doodgeschoten door politieagent Timothy Loehmann.

De antiracistische film is gericht op het oproepen van  empathie en solidariteit. Het gaat, net als in andere VR-werken als John Hulls’ Notes on Blindness (2016), Sarah Berkovich’ Being Henry (2016) en Gayatri Parameswarans Home After War (2018), om het creëren van een immersieve ervaring. Sterker nog, in een recent interview met NRC-journalist Dana Linssen vertelt filmmaker Roger Ross Williams dat VR-werk in staat is “dat jij als wit persoon kunt voelen hoe het is om een zwarte huid te hebben”.

Virtual reality is – in Ross Williams’ woorden – een “empathiemachine”. Achter deze term schuilt niet alleen een verregaand geloof in technologie als een tool om solidariteit en inlevingsvermogen op te roepen. Deze retoriek suggereert ook dat het mogelijk is om ook vanuit wit privilege te ervaren hoe alledaags racisme voelt. De subtitel van het interview, ‘zo voelt het om zwart te zijn in de VS’, duidt hier eveneens op.

Documentairemakers kunnen een technologie als VR wel degelijk kunnen inzetten om cruciale verhalen te vertellen en gemarginaliseerde mensen een podium te bieden in de strijd tegen structureel onrecht. Maar de strekking van het interview is problematisch. Want, zoals Neske Beks recentelijk in het OneWorld-artikel Welke stem heeft wit in de strijd tegen racisme? schrijft: “een wit persoon kan niet, nooit, vertellen wat het werkelijk betekent om van kleur te zijn en gediscrimineerd te worden op basis van ras”.

Het platform Moments of Innovation – een samenwerking tussen MIT Open Documentary Lab en IDFA Doclab – plaatst technologische innovaties als VR in een historische context. Wat is er nu voorafgegaan aan Traveling While Black? Of preciezer: hoe komt het dat er in het maatschappelijk debat rondom VR zo’n nadruk ligt op immersie? De onderzoekers achter Moments of Innovation geven aan dat dit debat veel gemeen heeft met Robert Barkers eeuwenoude beschrijving van het panorama: het doel is om kijkers te laten voelen “alsof ze daadwerkelijk op de desbetreffende plek zijn”. De daadwerkelijke technologie achter virtual reality mag dan wel een recente ontwikkeling zijn, het gedachtegoed erachter heeft een langere geschiedenis dan je misschien in eerste instantie zou denken.

Bevragen via technologie
Ook Tran T. Kim-Trang probeert het maatschappelijke debat over technologische ontwikkeling in een bredere context te begrijpen. Waarom juichen we de ene technologie zo toe en schuwen we andere? Wat zegt dat over een samenleving? En hoe kunnen documentairemakers nieuwe opname-apparatuur en mediavormen een nieuwe betekenis geven?  Dit soort vragen keren terug in de langlopende The Blindness Series (1992-2006). In acht korte video’s onderzoekt ze alles dat met zicht en representatie te maken heeft in de context van de Verenigde Staten – van stigma’s rondom dyslexie tot het witte schoonheidsideaal achter cosmetische ooglidchirurgie.

In Ocularis (1997), het vierde deel in de serie, gaat Tran in op de maatschappelijke rol van surveillance-camera’s. Wanneer wordt deze steeds slimmer worden technologie gebruikt om burgers te beschermen? En wanneer om hen in de gaten of zelfs onder bedwang te houden? Om een standpunt in te kunnen nemen, zet Tran precies de technologie in die ze bevraagt. Oftewel: Ocularis gebruikt de technologie en esthetiek van surveillance-opnames.

The Blindness Series komt voort uit de traditie van activistische, interculturele videokunst, met betaalbare videocamera’s, geëngageerde kunstcollectieven en underground distributiekanalen als infrastructuur.

Na het achttal video’s van The Blindness Series maakte Tran Landless in Second Life (2010), een project over naar immigratie dat het online rollenspel Second Life als uitgangspunt neemt.  Gedurende een jaar reflecteert ze in deze virtuele omgeving op de ontworteling die migratie met zich mee kan brengen. Wie beslist of je recht hebt op een nieuwe woonplek? Hoe word je geaccepteerd? Is acceptatie wel waar je naar wilt streven? Mag je ook kritiek uiten op je nieuwe leefomgeving? En wie heeft er zeggenschap over je geluk, je waarden, je taal, je familie? Tran drijft dit soort cruciale kwesties op de spits middels een overkoepelende vraag: Zijn er eigenlijk immigranten in een fantasiewereld als Second Life – een stuk software dat ontwikkeld is in San Francisco en draait om vrijheid van mobiliteit, gemeenschap en alter ego’s?

Door scherpe parallellen te trekken tussen virtuele gemeenschappen en de Amerikaanse migratiepolitiek, vraagt Tran aandacht voor begrippen als representatie, recht op het bezitten van land en culturele diversiteit. In tegenstelling tot veel andere geëngageerde documentaires komt hier niet eens een camera aan te pas; de opnames van de gebeurtenissen in het rollenspel vinden volledig virtueel plaats.

Landless in Second Life laat zien hoe een fabricatie aan virtuele, gemanipuleerde beelden zich op een kritische manier tot de werkelijkheid kunnen verhouden. In een wereld waarin gemeenschappen in diaspora en sociaal isolement alomtegenwoordig zijn, kunnen virtuele technologieën als online rollenspellen bestaande grenzen zichtbaar maken en meer rechtvaardige alternatieven aandragen. Maar ook hier is voorzichtigheid geboden, zo benadrukt feminist en postkoloniaal filmmaker Trinh T. Min-ha (2013, p.166): “In this age of Augmented Reality and of Remote Control, where relationships away from the computer are at stake, we may have to learn anew when to turn the machine on and when to turn it off”. Nieuwe technologie biedt mogelijkheden om te reflecteren op maatschappelijke vraagstukken. Tegelijkertijd is het cruciaal om technologische ontwikkelingen te blijven bevragen om te voorkomen dat we er verslingerd aan raken.

Deel 1 en 2 van deze artikel reeks lees je here en here.

Dit artikel werd geschreven in de aanloop naar de Summer School Mixed Media Storytelling in Palermo van Verspers. Voor meer interesse en om je aan te melden, klik here. Het artikel is onderdeel van Documenting Complexity, een tweejarig onderzoeksproject over documentaire, technologie en activisme van de Rijksuniversiteit Groningen, Hogeschool Utrecht, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, MU Hybrid Art House, VersPers en WORM.

Het bericht Ook dat kan met documentaire: deel 3 verscheen eerst op Journalismlab.

Journalisten maken interactieve verhalen waarmee ze jongeren hopen aan te spreken. Alleen weten zij lang niet altijd wat jongeren écht interesseert. Wij zijn daarom benieuwd hoe jij deze interactieve verhalen ervaart! Dit kan journalisten vervolgens weer verder helpen bij het maken van interessante verhalen voor jongeren.

Wat ga je doen tijdens het experiment? Je bekijkt online een interactieve journalistieke productie, terwijl je tegelijkertijd jouw ervaringen en gedachten met ons deelt. Zo’n sessie duurt ongeveer een uur. Als dank voor je deelname krijg je een Bol.com-bon van €10. Je gegevens worden anoniem verwerkt.

De sessie vinden in maart plaats op de Hogeschool Utrecht (Heidelberglaan 15). We houden hierbij rekening met de corona-richtlijnen. Om reisbewegingen zo veel mogelijk te voorkomen, is het fijn als je in Utrecht woont. Onze voorkeur gaat uit naar studenten buiten het vakgebied journalistiek/media/communicatie.

Ben jij student (17-25 jaar) en lijkt het je leuk om deel te nemen? Laat je gegevens achter via deze link en we nemen contact met je op voor een afspraak!

Heb je vragen over het onderzoek? Stuur dan een mailtje aan renee.vandernat[at]hu.nl

Het bericht Gezocht: Studenten tussen de 17-25 jaar! verscheen eerst op Journalismlab.

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd op www.smallstreammedia.nl.
Auteurs: Sander Hölsgens en Tamara Witschge

Net als bij grote fictiefilms krijgen de regisseurs van documentaires de meeste aandacht. Maar is dit wel terecht? Bestaan documentaires niet bij de gratie van samenwerkingen? In dit tweede artikel over mixed-media documentaires bespreken we de fluïde rol van makers en publiek. Aan de hand van voorbeelden laten we zien hoe nieuwe, onverwachte en experimentele samenwerkingen tot stand komen.

In het onderzoeksartikel Documentary is/not a name uit 1990 verzucht Trinh T. Minh-ha dat geëngageerde documentairemakers dezelfde autoritaire trekjes vertonen die ze met hun werk willen bevragen. Deze sociaal bewuste filmmakers zijn – zoals Trinh het zelf omschrijft – almachtige stemgevers die zonder blikken of blozen vanuit hun positie van autoriteit en zelftoegekende morele superioriteit bepalen welke verhalen het vertellen waard zijn.

De retoriek waarin een persoon, organisatie of instantie stelt anderen een stem te geven is ook vandaag de dag en in de Nederlandse context op veel plaatsen terug te vinden: de aspirant-omroep Ongehoord Nederland wil ‘ongehoorde’ Nederlanders een stem geven in Hilversum; de gemeente Utrecht hoopt jongeren een stem te geven bij hun beleidsbepaling; hulporganisatie Unicef wil kinderen in verschillende delen van de wereld een stem geven “om invloed uit te oefenen op beslissingen die hun levens beïnvloeden”.

Trinh – zelf ook filmmaker – bekritiseert deze praktijk, die zij een koloniale houding noemt, waarbij een stem gegeven wordt aan gemarginaliseerde mensen. Want, zoals OneWorld-hoofdredacteur Seada Nourhussen afgelopen jaar ook al schreef, “als het goed is hebben die mensen [die stem] al. Uit deze nobele houding spreekt een redderssyndroom, dat grenst aan grootheidswaan”. Wat betekent dit voor documentairemakers? Hoe doe je recht aan deze kritiek? Welke andere manieren zijn er?

Werken met, niet praten over over
Golden Snail Opera (2016) is een meerstemmige documentaire die onderstreept dat het ook anders kan. Het is een zelfkritisch en performatief werk dat zich richt op de verhoudingen tussen het menselijke en niet-menselijke, met een biologisch rijstveld als decor. Golden Snail Opera is gefilmd in Yilan County in noordoost Taiwan en brengt verschillende kennissystemen bij elkaar – van volksverhalen over regionale geesten en godheden tot persoonlijke ervaringen en wetenschappelijk onderzoek.

Het onderzoeksteam achter Golden Snail Opera vertegenwoordigt een deel van deze perspectieven: Joelle Chevrier boert voor het Taiwanese Land Dyke Feminist Family Farm; Isabelle Carbonell is een documentairemaker die het Antropoceen verbeeldt; Yen-Ling Tsai en Anna Loewenhaupt Tsing houden zich als antropologen bezig met intersectionele vraagstukken.

Deze insteek is kenmerkend voor multimodale documentaires. Vaak is in dit soort werk sprake van een interdisciplinaire samenwerking, van professionals en onderzoekers tot mediamakers en ontwerpers. En, cruciaal, het maakproces vindt plaats in nauw overleg met de gefilmden. Het achterliggende idee is namelijk dat documentaires niet zomaar over individuen of gemeenschappen moeten gaan, maar samen met hen gemaakt worden.

Juist op die manier maken de makers de machtsstructuren zichtbaar die inherent zijn aan documentairefilm, ook als het gaat om hun eigen werk: Golden Snail Opera bevraagt wie er achter de camera staan, hoe ze daar zijn gekomen en welke perspectieven vertegenwoordigd zijn. Het onderliggende doel van de onderliggende samenwerkingen is niet enkel representatie, maar ook het toewerken naar collectieve macht om zo gezamenlijk bestaande structuren te kunnen trotseren.

Meer dan menselijke samenwerking
Het Golden Snail Opera­-team gaat nog een stap verder door te werken aan een documentairevorm die eveneens recht doet aan de complexiteit van het meer-dan-menselijke. De film begint met abstracte beelden en een net zo moeilijk te plaatsen soundscape. Pas na een minuut of drie wordt duidelijk dat we als kijker meeliften op het huisje van een waterslak – via een minuscule, zelf in elkaar geknutselde spionagecamera en een contactmicrofoon.

Dit gebruik van nieuwe opnametechnologieën is niet uniek. Voor Leviathan (2012) plaatsten filmmakers Lucien Taylor en Véréna Paravel al GoPro-camera’s op of nabij lichamen van vissen, meeuwen en zeelieden om hun zintuiglijke ervaringen te vangen en na te bootsen.

Golden Snail Opera gooit het echter over een iets andere boeg. Op geen enkel moment suggereert de documentaire dat we vanuit het perspectief van niet-menselijke soorten meekijken. In plaats daarvan gaat het juist om de frictie tussen het menselijke perspectief en het leven van andere soorten – met het rijstveld als gedeelde ecologie. Of, zoals het onderzoeksteam het zelf omschrijft:

“Our first film footage is taken with a microcam carried by a giant African snail (an invasive pest in Taiwan) who observes the paddy from its muddy margins. The underwater snail is our golden snail protagonist. Golden snails’ sounds were recorded by an underwater contact microphone. By recording the snail, but not explicating its sounds, we hope to convey the friction (see Tsing 2005) of contact across radical difference; this is also our aim in presenting only partially translated human talk. Here, we join multispecies ethnographers, but rather than searching for humanlike morality and consciousness, our performance piece stresses relational curiosity and the ecological consequences of living in common.”

De notie van co-creatie krijgt hier een onverwachte wending. Het draait niet enkel om het bevragen en openbreken van de machtsverhoudingen tussen makers en niet-makers, zoals het geval is in meerdere mixed-media documentaires. Golden Snail Opera onderzoekt via het medium film waar de grenzen van menselijke kennis liggen: is het mogelijk om een meer-dan-menselijke samenwerking aan te gaan? Welke ethiek ligt hieraan ten grondslag? Wat betekent het als een slak een van de hoofdrolspelers van een documentaire is? Tot hoever kunnen we begrippen als ‘samenwerking’ en ‘co-creatie’ oprekken? En wat zegt dat nu eigenlijk over onze positie in de wereld?

De rol van het publiek
Ook kijkers ontkomen niet aan zelfreflectie wanneer ze naar Golden Snail Opera kijken. Naast ongeveer een uur aan beeldmateriaal bestaat Golden Snail Opera namelijk uit vijfentwintig pagina’s aan tekst. De tekst is gebaseerd op een recente vorm van Taiwanese amateuropera (o-pei-la (胡撇仔) en lijkt verdacht veel op een script dat verschillende perspectieven bij elkaar brengt. In deze lopende tekst vertellen een boer, wetenschapper en ronddolende geest verhalen over de rijstvelden en boerderijen in Yilan County.

Het script van Golden Snail Opera kent een, naar eigen zeggen, queer sensibility, waarin de verwachtingen van identiteiten en rollen lang niet altijd stroken met normatieve verwachtingen of een absolute Realiteit. Het leidt tot een fantastische choreografie aan ervaringen, anekdotes, consternaties, inzichten, humor, kritieken en dichtkunst die parallel loopt aan het net zo veelzijdige beeldmateriaal.

Dit levert nóg een samenwerkingsvorm op, namelijk tussen makers en kijkers. Het team hoopt dat kijkers – individueel of als groep – het script ten gehore brengen, om zelf de ‘opera’ uit te voeren en zo een actieve rol in de kennisproductie te spelen.

Betrokken kijkers
Mediakunstenaar en onderzoeker Ramona Pringle stelt in I-Docs (2017) dat interactieve, mixed-media documentaires draaien om een actieve houding van kijkers. Dit neemt verschillende vormen aan: van het rondkijken in een VR-installatie tot het maken van directe keuzes in een webdocumentaire.

Pringle, alsook andere mediawetenschappers, zien deze actieve rol van de kijker ook wel als het voornaamste verschil tussen lineaire en deze nieuwe vormen van documentaires. Het is van belang te noemen dat dit niet simpelweg om het testen van concepten of vormen gaat. Hoewel dit laat zien wat resoneert en wat niet, zien we in de nieuwe formats de roep voor een meer kritische en fundamenteel andere opvatting van de rol van het publiek.

Een goed voorbeeld is de manier waarop het feministische filmcollectief Ethnocine de actieve rol van kijkers bespreekt. Zij positioneren kijkers als geëngageerde deelnemers. Ze hopen dat “audiences not only come to learn or empathize with “other” social worlds, but instead hold space for, act in solidarity with, and dare to reimagine our shared social worlds”. Het gaat er dus niet zozeer om dat een documentaire resoneert met kijkers, maar dat kijkers zich verhouden tot de sociale werelden die centraal staan in het werk.

In het tijdschrift Cultural Anthropology beschrijft het filmcollectief  welke waarden en vragen hieraan ten grondslag liggen: het gaat voornamelijk om een kritisch besef van positie, een erkenning van meerstemmigheid, een bewustzijn over representatie en het belang van samenwerking. Dit alles bepaalt wie achter de camera staan, hoe narratieven geconstrueerd worden en of een documentaire een bijdrage kan leveren aan een beweging of gemeenschap – bijvoorbeeld om een politieke beweging te mobiliseren.

Co-creatie
Sandra Gaudenzi, oprichter van het !F Lab voor interactieve verhaalvertelling, benadrukt hoe iteratieve werkwijzen uit de ontwerpwereld toepaspaar zijn bij documentaireproducties. Op basis van langlopend onderzoek heeft ze hier een methodologie omheen ontwikkeld. De speerpunten: werk interdisciplinair en neem je ‘gebruiker’ zo vroeg mogelijk mee in je maakproces – bijvoorbeeld in brainstormsessies of bij het testen van prototypes.

Net als Trinh het idee van het stemgeven bekritiseert, is er ook kritiek op deze manier van werken. Het gaat dan vooral om de overtuiging dat kijkers als ‘gebruikers’ gezien kunnen worden. Adam Lefton, een maker die jarenlang interactieve ervaringen voor gebruikers heeft ontwikkeld, noemt het zelfs onethisch. In zijn woorden: “Labeling people as users strips them of complexity. It reduces humans to a single behavior, effectively supporting a view of people as more like robots whose sole function is to use a product or feature”.

Om met mixed-media formats een betekenisvolle en rechtvaardige samenwerking aan te gaan, is het dus cruciaal om machtsverhoudingen te bevragen en de rol van maker, deelnemer en publiek onder de loep te leggen. Wie heeft er nu daadwerkelijk baat bij een co-creatie? En hoe voorkom je als documentairemaker dat je niet alsnog instrumenteel en uit eigenbelang samenwerkt? .

Golden Snail Opera laat zien hoe dat kan. Door de structuur van de opera nodigt het werk kijkers uit om hun rol en betrokkenheid te onderzoeken en bevragen. Tientallen voordrachten door en met kijkers hebben er door de jaren heen zelfs voor gezorgd dat in 2019 een nieuwe montage van de film is verschenen – inclusief voice-over en een aangepaste soundscape. Dit was van tevoren niet gepland, maar het onderzoeksteam was dusdanig geïnspireerd door de interpretaties van de documentaire dat ze er zelf opnieuw mee aan de slag wilden gaan.

Het onderzoeksteam en de inzet van de verschillende technologieën en mediavormen waren er op gericht dat iedereen zich de documentaire kan toe-eigenen – of dat nu gebeurt in de vorm van een voordracht in kostuum of een kritisch gesprek over het meer-dan-menselijke. Zolang het maar samen gebeurt.

Dit artikel werd geschreven in de aanloop naar de Summer school Mixed Media Storytelling in Palermo van Verspers. Voor meer interesse en om je aan te melden, klik here. Het artikel is onderdeel van Documenting Complexity, een tweejarig onderzoeksproject over documentaire, technologie en activisme van de Rijksuniversiteit Groningen, Hogeschool Utrecht, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, MU Hybrid Art House, VersPers en WORM.

Het bericht Ook dat kan met documentaire: deel 2 verscheen eerst op Journalismlab.

We zien een groot aantal vernieuwingen in het genre van documentaire, van nieuwe technologieën en interactieve formats tot een andere rol voor onderwerp en publiek. In deze vierdelige artikelreeks zoekt Sander Hölsgens aan de hand van voorbeelden uit hoe documentaires kunnen bijdragen aan een meerstemmige weerspiegeling van onze complexe wereld. In dit eerste artikel richten we ons op documentaires die een combinatie van mediavormen (mixed-media) inzetten om zo sociale verandering teweeg te brengen. We bespreken hoe de interactieve webdocumentaire Big Village Story de grenzen van het genre opzoekt en zo kritische vragen stelt bij de representatie van een diaspora.

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd op www.smallstreammedia.nl.
Auteurs: Sander Hölsgens en Tamara Witschge

In juni 2020 verscheen Big Village Story, een webdocumentaire van Beri Shalmashi en Lyangelo Vasquez over de diaspora van een Koerdische gemeenschap uit Iran. Middels foto’s, video’s, illustraties en geluidskunst reconstrueren Shalmashi en Vasquez verhalen uit Gewredê. Dit bergdorpje in Iraaks-Koerdistan was in de jaren tachtig het hoofdkwartier van een door de Iraanse overheid gevreesde Koerdische verzetsgroep.

Gewredê – waar Beri Shalmashi een deel van haar jeugd doorbracht – is uiteindelijk door het heersende regime verwoest. Net als veel dorpsgenoten (en vele andere duizenden Koerden uit de regio) moesten Shalmashi en haar familie vluchten. In Big Village Story vertellen oud-bewoners over hun herinneringen aan deze plek en periode. Het is, in de woorden van Beri Shalmashi, “een reconstructie van een uit elkaar gebombardeerd verleden”.

Meer mediavormen, verschillende verhalen
Van het beekje aan de rand van het dorp tot de lokale radiotoren, Big Village Story geeft je de mogelijkheid om op je eigen tempo de gesproken en in beeld gevangen geschiedenis van Gewredê te verkennen. De nadruk ligt op een veelvoud aan mediavormen: de illustraties van Suzan Hijink reconstrueren de vernietigde architectuur en omgevingen; de herinneringen van de oud-bewoners weerklinken in de gelaagde soundscapes van Regard Ibrahim; de infographics van Naz Taha en Sham Jaff delen fundamentele kennis over de Koerden in de diaspora.

Uitzonderingen als essayfilms en experimentele documentaires daargelaten, nemen documentaires veelal één specifiek narratief als uitganspunt. Big Village Story bevraagt deze vertelvorm: met inzet van verschillende mediavormen proberen Shalmashi en Vasquez recht te doen aan de verscheidenheid aan gelaagde, traumatische en zintuiglijke herinneringen aan Gewredê.

Big Village Story is een meerstemmige documentaire die laat zien dat een collectieve geschiedenis vorm krijgt door een diversiteit aan mondelijke en persoonlijke narratieven en identiteiten. Deze perspectieven beklemtonen tevens de meerdere systemen van onderdrukking waar deze gemeenschap mee kampte tijdens hun verzet in de jaren tachtig – van religieuze hegemonie tot institutioneel racisme. De documentaire biedt een intersectioneel perspectief door deze verschillende systemen van onderdrukken te duiden en kritisch met elkaar in verband te brengen. Oftewel, Big Village Story geeft via mixed-media vertelvormen inzicht in hoe macht en onmacht doorwerken op een alledaags niveau.

Nieuwe makers en formats
Big Story Village ontving subsidie via de Non-Fictie Transmediaregeling van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en het Filmfonds. Inmiddels is deze regeling vervangen door Immerse\Interact, dat gericht is op het stimuleren van innovatieve mediaproducties – zo onderstreept ook Syb Groeneveld (2019) van Stimuleringsfonds Creatieve Industrie: “De regeling Immerse\Interact geeft makers van cross-over producties in Nederland de mogelijkheid de grenzen van storytelling op te zoeken, nieuwe samenwerkingen aan te gaan, een nieuw publiek te vinden en zich internationaal te presenteren”.

Dat klinkt goed, maar om wat voor soort werk gaat het nu precies? Mixed-media documentaires, i-docs, cyber-docs, transmedia, cross-over producties, immersieve non-fictie: al deze termen proberen de vernieuwingen en experimenten in documentaire productie te vatten.. Wat deze nieuwe vormen met elkaar gemeen hebben is dat ze elk weggaan van conventionele, lineaire filmproducties, op zoek naar nieuwe formats die experimenteler, inclusiever en interactiever zijn. Het is niet zozeer een nieuw genre, maar eerder een gedeelde houding ten aanzien van documentaire.

In het toonaangevende boek I-Docs: The Evolving Practices of Interactive Documentary (2017) van redacteuren Judith Aston, Sandra Gaudenzi en Mandy Rose duiden verschillende onderzoekers, filmmakers, kunstenaars en journalisten wat deze nieuwe documentairevorm voor hen betekent. In de verschillende hoofdstukken vallen voor ons de volgende voorwaarden en kenmerken op:

• De documentaires zijn interactief, meerstemmig en/of non-lineair. Digitale technologieën – van VR, AI en action-cams tot live-streaming, online archieven en surround-microfonen – worden ingezet om deze vertelvormen mogelijk te maken. Denk aan Leviathan (2012) van Lucien Castaing-Taylor en Véréna Paravel, waarin GoPro-camera’s de visindustrie via extreme close-ups verbeelden, of Sunjoo Lee’s onderzoek naar de vluchtigheid van technologie in live-stream A Duplicate Life (2016). Maar zie ook Emma Lesuis’ theatrale live-documentaire Aardappelbloed (2019) over het koloniale verleden van Nederland en Suriname, en US & Them (2019) van Alice Wong, een video-installatie die beeld en geluid uit online archieven als collage inzet om de connectie tussen culturele identiteit en racistische mediarepresentatie te bevragen.

• Co-creatie voert de boventoon. In plaats van de regisseur als creatief brein, democratiseren deze documentaires het maakproces. Filmmakers, ontwerpers, programmeurs, kunstenaars, activisten, onderzoekers en andere deelnemers hebben elk een constructief aandeel aan de documentaire. Dit zijn dus geen auteursfilms, oftewel werken waar één maker sterk hun eigen stempel op drukt. Cruciaal is dat degenen over wie de documentaire gaat, deelnemen aan het maakproces. Op dit front omarmen deze documentaires de ethische houding van participerende film (zie bijvoorbeeld het oeuvre van Sky Hopinka, maar ook Los Retornados van Tessa Boeykens en het Participatory Video Festival dat zij met collega’s aan Universiteit Gent organiseert.

• Het publiek is geen passieve toeschouwer, maar een actieve actor die zelf zijn documentaire-ervaring vormgeeft. In navolging van ontwerpjargon wordt het publiek ook wel als ‘gebruiker’ gezien voor wie een UX (‘user experience’) gemaakt wordt. (Als kanttekening op de term ‘gebruiker’ raden we aan dit artikel van Adam Lefton te lezen).

• Sociale kritiek en activisme spelen veelal een grote rol, van het anti-racistische VR-werk Traveling While Black (Roger Ross Williams, 2019) en het grafische Open Rescue (2019) van dierenrechtenbeweging Direct Action Everywhere tot de performatieve documentaire Golden Snail Opera (Yen-Ling Tsai, Isabelle Carbonell, Joelle Chevrier, Anna Lowenhaupt Tsing, 2016) over het Antropoceen.

De maatschappelijke rol van mixed-media documentaires
Big Village Story is een goed voorbeeld van een productie waarin deze onderdelen samenkomen. De oud-bewoners van Gewredê die geïnterviewd zijn schijnen elk een uniek licht op de geschiedenis van het dorp – en de verzetsbeweging die er huisvestte. Dit wordt krachtig doorgevoerd in de de vormgeving en structuur van de documentaire. Persoonlijke anekdotes worden bijgestaan door familiefoto’s en illustraties die de intieme toon van het verhaal verbeelden, terwijl meer historische verslagen gevoed worden door archiefvideo’s en diagrammen. Dit heeft ook een weerslag op de kijker: je baant je eigen pad door het dorp en verhoudt je zo op een meer zintuiglijke en geëngageerde wijze tot de verhalen uit de documentaire.

Over de rol van de kijker is bewust nagedacht, zo onderstreept Shalmashi in een recent interview: “Bij een traditionele film staat je format vast, afhankelijk van waar je het gaat pitchen. Nu mocht het zo lang of zo kort worden als we wilden. (…) Met de keuzes voor personages en interviews construeerden we thema’s en verhalen met een soort kop en staart. Steeds met de gedachte in het achterhoofd: wat wil het online publiek en wat kan het aan?”

Big Village Story benadrukt de kracht van mixed-media documentaires: door middel van gelaagde en interactieve co-creaties duiden ze op de complexiteit van maatschappelijke vraagstukken. In de aankomende artikelen bespreken we achtereenvolgens waarom deze producties leiden tot nieuwe vormen van samenwerken, hoe documentairemakers nieuwe technologieën inzetten en hoe archieven tot leven gebracht worden.

Hou onze website in de gaten voor deel 2, 3 en 4 van de reeks.

Dit artikel werd geschreven in de aanloop naar de Summer school Mixed Media Storytelling in Palermo van Verspers. Voor meer interesse en om je aan te melden, klik here. Het artikel is onderdeel van Documenting Complexity, een tweejarig onderzoeksproject over documentaire, technologie en activisme van de Rijksuniversiteit Groningen, Hogeschool Utrecht, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, MU Hybrid Art House, VersPers en WORM.

Het bericht Ook dat kan met documentaire: deel 1 verscheen eerst op Journalismlab.

Recent berichtte de NOS over onder meer de vele politieke partijen die hun eigen journaal hebben. Van het FvD Journaal tot Studio SGP. Maar ook Maurice de Hond heeft zijn eigen blog en MDH-journaal.

De vraag is wat hier nieuw aan is. Wat betreft de politieke partijen zou je kunnen betogen dat het hier gaat om Zendtijd voor politieke partijen 2.0. Hans Janmaat van de Centrum Democraten zat vroeger ook al in een omroepachtige setting. Maar er zijn wel duidelijk verschillen. Van zendtijd met toch een vaak wervend karakter (stem op ons!), wordt de uitzending nu ‘geframed’ als journaal. De opbouw is ook die van een traditioneel journaal, met een presentator, experts, verslaggevers, voxpop’s etc. Al dan niet met de politicus met al die rollen in één.

Verschil met de Zendtijd voor politieke partijen is ook de distributie: niet langer op een tijdstip ergens weggestopt in de programmering van de publieke omroep, maar via YouTube en de eigen sociale media, waardoor er heel snel een groot publiek bereikt kan worden.

Bredere trend

Politieke partijen volgen hiermee een bredere trend die al veel langer aan de gang is: communicatie is journalistieker geworden. De afgelopen 20 jaar zagen veel organisaties in dat als je je doelgroep inhoudelijk ook iets te bieden hebt, dat deze ook ontvankelijker is voor je boodschap. Bedrijven berichten nu vaak ook over andere onderwerpen en niet meer alleen over hun producten of diensten. En als je kritischer communiceert, maakt dat dat je ook geloofwaardiger. En last but not least: zo heb je zelf in de hand waarover je bericht, in plaats van dat je maar moet afwachten of, en zo ja wat de pers oppikt. En of ze het ook nog goed verwoordt. Zo ontstonden nieuwe vormen als native advertising en branded journalism. Werd er vroeger misschien nog enigszins neergekeken op bedrijfsjournalistiek, inmiddels is het een zeer professionele tak die inhoudelijke goede en interessante media maakt.

Eigen newsrooms

Maar het gaat nu steeds verder, waardoor het verschil steeds kleiner wordt. Het zijn niet langer vooral communicatiebureaus die bijvoorbeeld sponsored magazines, personeelsbladen en websites maken, maar grote instellingen en bedrijven zijn zelf nieuwsmakers geworden. Van reclamebureaus, het RIVM en CBS tot gemeentes als Utrecht, Delft en Dordrecht doopten hun communicatie-afdeling om tot newsroom.

Dat zijn vaak prachtig ingerichte redactieruimtes en studio’s, eigen kanalen waar ze nieuws publiceren, ze hebben redacteuren in dienst of laten zich scholen in journalistieke vaardigheden. Zo zendt de KvK dagelijks ondernemersnieuws uit in de vorm van een KvK Live Update.

Buiten zelf nieuws genereren en publiceren, monitort zo’n newsroom wat er bericht wordt over de organisatie en welke vragen er binnenkomen van klanten en consumenten. Daar spelen ze acuut op in om nieuws de kop in te kunnen drukken of zelf het ‘juiste’ nieuws naar buiten te kunnen brengen.

Dat is allemaal nog tot daaraan toe, maar het wordt wel diffuus als een newsroom van een gemeente zelf een eigen verslaggever stuurt naar een gebeurtenis, in plaats van dat ze daar lokale media over informeert (die zelf de keuze maken of ze er aandacht aan schenken).

Vertrouwen in de media

Grote organisaties gedragen zich of beter gezegd, doen zich daarmee voor als journalistieke organisaties. Maar voor een sector die al kampt met discussies over vertrouwen, is dat geen wenselijke ontwikkeling. Want herkent de consument het verschil nog wel? Wat als de journalistiek steeds meer gepasseerd wordt om een ‘eigen’ beeld naar buiten te brengen? Wat betekent dit voor de reputatie en rol van de journalist?

Juist met deze ontwikkeling is het extra van belang dat journalisten zich kritisch blijven opstellen, want de informatie die ze zelf krijgen van organisaties zijn geen persberichten meer, maar kant-en-klare nieuwproducties die alleen nog maar overgenomen hoeven worden. Met schrale budgetten is dat zo gedaan. Zaak is om zeker dan niet achterover te gaan leunen.

Kansen op de arbeidsmarkt

Aan de andere kant biedt het ook kansen, want het vergroot de arbeidsmarkt voor journalisten. Ze worden veelvuldig ingezet bij het maken van dit soort media, omdat ze goed in staat zijn om een verhaal te vertellen dat interessant is voor een specifieke doelgroep. Journalisten houden zich minder bezig met de boodschap van de opdrachtgever en zullen eerder kritische vragen stellen.

Daar ligt dus ook een rol voor de opleidingen journalistiek. Het is heel belangrijk om aandacht te besteden aan deze ontwikkelingen en te bespreken hoe het is om te werken als journalist in de ‘context van een organisatie’. Inclusief het studenten bewust maken van alle dilemma’s die hierbij komen kijken. Want dat we er niet meer omheen kunnen, is wel duidelijk.

Het bericht Help, de pers wordt gepasseerd! verscheen eerst op Journalismlab.

“De jury is onder de indruk van het groot aantal betrokken partijen bij dit onderzoek naar het effect op de nieuwsgebruiker als deze zich onderdompelt in een virtueel verhaal. KRO-NCRV, NOS, NTR, VPRO en de Universiteit van Amsterdam, Universiteit van Wenen, Instituut Beeld en Geluid en het eigen JournalismLab deden mee. Een project dat in korte tijd in een relatief conservatieve omgeving veel heeft gerealiseerd”, aldus de jury.

Het onderzoek was een tweejarig project waarin kennis- en praktijkpartners zich tezamen stortten op een nieuwe journalistieke vorm: immersieve journalistiek, waarin de gebruiker wordt ondergedompeld in het verhaal. We onderzochten hoe journalisten die ervaring van onderdompeling voor elkaar krijgen, wat daarvoor nodig is en wat het effect ervan op de gebruiker is. Kan hij zich zo beter inleven in een verhaal en blijft kennis beter hangen?

We presenteerden onze resultaten niet alleen op zes wetenschappelijke congressen en in drie wetenschappelijke papers (één gepubliceerd, twee in productie), maar ook in 32 blogs en twee longreads. Al onze resultaten bundelden we uiteindelijk op www.immersievejournalistiek.nl, zodat zoveel mogelijk journalisten en studenten er hun voordeel mee kunnen doen. Ondertussen werken we ook aan een honoursprogramma, waarin studenten de fijne kneepjes van het vak zullen leren in opdracht van praktijkpartners. Want pas als wetenschap, praktijk én onderwijs van ons werk kunnen profiteren, zijn wij tevreden. To be continued!

Het bericht Onderzoek naar immersieve journalistiek valt in de prijzen verscheen eerst op Journalismlab.

Gespreken met onze studenten zijn ongekend waardevol, maar zijn vooral gericht op het onderwijs. Natuurlijk zijn er ook tal van artikelen en documentaires over het onderwerp, die allemaal erg informatief zijn, maar slechts een beperkt kijkje geven in het leven van anderen. Social media hebben ook veel te bieden, maar gebruikers kiezen toch bewust hoe het plaatje er voor de buitenwereld uitziet. Podcasts, daarentegen, blijken prima in staat om luisteraars mee te nemen in andere ervaringen en perspectieven. Voor mij is dit nu de belangrijkste manier om meer te weten te komen over de ervaringen van mensen die niet lijken op mij, en ook om dit te blijven doen.

Volgens mij komt dit omdat de podcast, in zijn huidige vorm, een aantal bijzondere eigenschappen bezit. Podcasts worden bovenal geprezen als intieme mediavorm, en audio speelt een belangrijke rol bij een immersieve ervaring zoals uit eerder onderzoek van J-lab blijkt. Veel podcasts draaien om een interview. De makers nodigen interessante mensen uit en hebben een gesprek. Een uur, anderhalf uur of zelfs langer: er is geen vaste lengte voor een podcast. Het gesprek, natuurlijk wel voorbereid, verloopt vaak losjes en lijkt niet gescript. Onderwerpen worden uitgebreid besproken, presentatoren en gasten onderbreken elkaar als in een normaal gesprek, en delen ook regelmatige persoonlijke verhalen en anekdotes. Het is alsof je naar een gesprek tussen vrienden luistert, en alsof jij daar voor even bij hoort.

Deze vrije vorm wordt mede mogelijk gemaakt door de manier waarop podcasts beschikbaar zijn. Podcasts zijn gratis te beluisteren via onder andere Spotify, Overcast en Apple Podcasts. Advertenties in podcast (de makers moeten natuurlijk ook wat verdienen) worden vaak geïntegreerd in het gesprek waardoor de aflevering niet echt wordt onderbroken. Daarnaast hebben veel podcastmakers een Patreon, een online platform dat makers voorziet van een maandelijks inkomen door donaties van fans mogelijk te maken. Het draait hierbij niet om winst, maar om makers de financiële ruimte te geven om te maken wat ze willen maken. Het verdienmodel, als je het al zo kan noemen, is voor de meeste podcasts uiterst vriendelijk. Je steunt de maker, niet een of ander groot bedrijf.

De vindbaarheid van podcasts wordt vaak als een probleem genoemd. Spotify raadt wel podcasts aan, en Apple podcasts heeft een soort voorpagina met populaire podcasts. Zelf gebruik ik Overcast, en die heeft dit niet. Nieuwe podcasts ontdek ik omdat ik zelf op zoek ga, of iets krijg aangeraden door mede-podcastliefhebbers of door mijn nieuwe podcastvrienden (aka de makers). Het is gebruikelijk dat makers elkaars podcasts aanraden. Hierdoor voelt het als je zelf iets hebt ontdekt, in plaats van dan je slaafs een algoritme volgt.

Podcasts zijn misschien wel een van de laatste vrijplaatsen op het internet. Social media zitten vast in hun algoritmes en gaan op advertentie-inkomsten. Dit geldt evengoed voor veel nieuwssites, die voor de distributie van verhalen afhankelijk zijn geworden van social media. In vergelijking met offline media lijkt de podcast misschien nog wel het meest op het boek, dat ook een vrije vorm is met onbepaalde lengte waardoor er ruimte is voor veel perspectieven. Radio en televisie zitten vast in hun programmering, en kranten hebben beperkte ruimte.

Nu zijn jullie natuurlijk benieuwd welke podcasts ik veel luister. Mijn favoriet op dit moment is Damn Honey. Daarnaast luister ik ook veel naar Dipsaus, Fufu & Dadels, The Art of Asking Everything en Unlocking Us with Brené Brown. Via deze podcasts leerde ik bijvoorbeeld over het leven van migrantenvrouwen uit Turkije dat vrijwel niet is gedocumenteerd, en hoe hun kleindochters worstelen met hun identiteit in de Nederlandse samenleving, maar ook over de verbindende kracht van empathie gecombineerde met een kritische blik op wat wij in Nederland als normaal beschouwen.

Het bericht Podcasts: hoe je de Ander leert kennen tijdens een lock-down verscheen eerst op Journalismlab.