Berelson, mediatisering & de elektriciteitsstoring

Ook bij mij ging het spul rond een uur of tien op nul c.q. zwart. Ik zat te schrijven, middenin een zin en ploef, alles weg. Mijn eerste reactie was mijn vrouw roepen – zij was op dat moment, dacht ik, het haar te föhnen. Ik riep nog net niet: ‘wat heb je nou gedaan?’ maar het scheelde niet veel. Mijn volgende reactie was naar beneden lopen en elders in huis proberen het licht aan te doen. Niks. Vervolgens keek ik in de stoppenkast: niks te zien. Buiten? Niks bijzonders. Mijn mobieltje deed het nog wel en dus zocht ik onder storingen. Ik was te snel. Pas een kwartier later of zo begreep ik dat heel mijn omgeving getroffen was.

In het uur dat volgde kon ik niet anders dan denken aan het onderzoek dat Bernard Berelson kort na de Tweede Wereldoorlog in New York deed. Daar waren eind juni 1945 acht kranten in staking gegaan. Die staking duurde zeventien dagen en trof zo’n 13 miljoen mensen. Kranten waren er bijna niet en wie er een te pakken wilde krijgen, moest naar de redactieburelen of op jacht.

De gebeurtenissen werden na afloop geanalyseerd in een artikel dat faam verwierf: ‘What “missing the newspaper” means. In dat artikel kwam Berelson tot een aantal opmerkelijke conclusies. Een daarvan is dat mensen zich zonder krant verloren voelden. ‘I am like a fish out of water,’ zei een van de ondervraagden. ‘You feel put out and isolated from the rest of the world,’ zei een ander. En een derde: ‘we’re at a loss without our paper.’

Je zou denken dat de lezers zo geïnteresseerd waren in de “wereld-buiten’ dat dit het gevoel van verlorenheid veroorzaakte. Maar dat was volgens Berelson niet het geval. De gemiddelde krantenlezer was helemaal niet zo geïnteresseerd in het nieuws. Hij las de krant om andere redenen – en miste hem dus ook om andere redenen: gewoonte, verstrooiing, prestige, sociaal contact. Het ontbreken van de krant gaf dan ook een moeilijk nader te omschrijven gevoel van leegte. Zo vertelde een van de ondervraagden dat hij bij gebrek aan een krant in de metro dom voor zich uit zat te staren, ‘staring, feeling out of place.’

Schermafdruk 2015-03-25 12.03.28In de week voorafgaand aan de elektriciteitsstoring publiceerde ik in De Groene Amsterdammer een stuk over mediatisering : Van medeleven naar medialeven. In dat stuk beweerde ik dat mediatisering iets volstrekt anders is dan medialogica. Zij gaat niet over de wijze waarop media de zaken hun eigen logica opleggen, zij gaat over de wijze waarop wij ondergedompeld zijn in media. Dat doen we tot op grote hoogte zelf, we zijn gemediatiseerde mensen.

In dat verband verwees ik ook naar het fraaie verhaal dat de Engelse schrijver E. M. Forster ruim honderd jaar geleden publiceerde onder de titel The Machine Stops. In dat verhaal wonen mensen in afzonderlijke bollen onder de grond. Fysiek contact bestaat niet of nauwelijks. Reizen is zo goed als onmogelijk. Alle communicatie verloopt via schermen en draden. Al die bollen, schermen en draden zijn verbonden via een Moedermachine die als een god vereerd wordt. Wie aan die verering niet meedoet of anderszins aan het systeem probeert te ontsnappen, wordt bedreigd met homelessness, een zekere dood. De twee hoofdpersonen van het verhaal zijn eventueel bereid dat risico te lopen maar voor het zover komt, gaat de Moedermachine kapot, stort het systeem in en dreigt iedereen te sterven. Pas dan realiseren die hoofdpersonen zich dat ze het nooit zover hadden mogen laten komen en dat het in het leven uiteindelijk om het contact met de natuur gaat. Als dat verloren raakt is alles verloren.

Tegenwoordig hebben nog maar weinigen last van dit soort angsten – tot diep in de twintigste eeuw waren ze bon ton. Ze passen niet meer. Niettemin krijg je er op het moment van zo’n storing toch even last van. Ik althans moest echt even mijn zinnen verzetten en was maar wat blij dat het gedoe na een uur voorbij was. Ik was verre van de enige. Twitter bijvoorbeeld toonde in duizendvoud wat Berelson destijds via ingewikkelde enquêtes achterhaalde: de wereld lag er ff verloren bij.

Schermafdruk 2015-03-29 10.50.43

 

Auteurs