Journalistieke mores
Allereerst zetten we een misvatting recht. Het is een illusie dat liveblogs door onervaren krachten of stagiairs worden bijgehouden. Het zijn juist de doorgewinterde journalisten die ze beheren. Van der Lubben: “Voor liveblogs heb je journalistieke ervaring, stressbestendigheid en overzicht nodig. Een fout is zo gemaakt en dat herstel je niet zomaar.”

Betrouwbaarheid
Betrouwbaarheid bepaalt inderdaad de geloofwaardigheid van een liveblog. AD-journalist Van Ast: “Het ergste wat in een liveblog over Oekraïne kan gebeuren is dat je het verkeerde dodenaantal meldt. En dat is ontzettend moeilijk, want op welke bronnen baseer je je? Het is zaak  heel zorgvuldig te zijn, want je bepaalt hoe burgers anticiperen op nieuws.”

Dat burgers subiet reageren op nieuws, blijkt uit het verhaal dat een aantal toeristen aan een aanslag in Londen wist te ontsnappen nadat zij op een liveblog hadden gezien dat zij zich in de vuurlinie bevonden. Nieuws dat je – bijna letterlijk – raakt.

Toekomst liveblogs
Sowieso verwachten Van der Lubben en Van Ast dat liveblogs steeds meer worden toegerust op de persoonlijke ervaring. Het is niet gek om binnen een aantal jaar zelf te kiezen wat je wilt zien: officiële bronnen, ooggetuigenverslagen of toch liever alleen de beelden? “Het wordt de nieuwe voorpagina.”

De podcast is een initiatief van Journalismlab van het lectoraat journalistiek van de Hogeschool Utrecht. Dat doet praktijkgericht onderzoek naar journalistiek in Nederland. Presentatie is in handen van Radio 1-journalist Wiebe de Jong, Milou Vollebregt is redacteur. De muziek die je hoort is van Benjamin Tissot.

Project Sebastiaan van der Lubben

Het bericht De stressvolle wereld van liveblogs verscheen eerst op Journalismlab.

Gisteren zijn we met ons consortium voor de tweede keer bijeengekomen. Onze praktijkpartners zijn de NOS, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, de ombudsman van de publieke omroep, Westlandse Omroep Stichting en Jerry Vermanen als zelfstandige data-developer. Hij is datajournalist en datadeveloper bij KRO-NCRV. Gezamenlijk vertegenwoordigen zij de publieke omroep, zowel landelijk als regionaal.

Het is belangrijk om de partners zo goed mogelijk te betrekken bij ons onderzoek. We gebruiken de gezamenlijke meetings met de praktijk om te toetsen of we op de goede weg zijn. Vanuit de wetenschap kunnen we veel informatie halen, maar als we die niet toetsen met de praktijk, is er een risico dat we ontwikkelingen over het hoofd zien. Over het gebruik van door algoritmes gestuurde tools in de journalistiek is nog weinig onderzoek gedaan – zeker als het om de researchprocessen van journalisten gaat. Om die reden, maar ook om altijd in de gaten te houden of wat we doen ook echt nuttig is voor de praktijk, hebben wij om de twee maanden een meeting met ons consortium.

Deze maand hebben we bijvoorbeeld aan onze partners gevraagd waar en hoe zij denken dat AI gebruikt wordt gedurende het research proces bij journalisten. Vanuit de literatuur kunnen wij al het een en ander vinden, maar missen we niks? Dit soort gesprekken zijn cruciaal voor de voortgang en het nut van ons onderzoek.

Praktijkgericht onderzoek

JournalismLab doet praktijkgericht onderzoek. Dit betekent dat de vraagstelling wordt ingegeven door de beroepspraktijk en dat de kennis die we vergaren daar ook direct aan bijdraagt (Andriessen, 2014). Het project waar wij in juni mee gestart zijn is tweejarig. Daardoor hebben we de tijd en ruimte om gedegen onderzoek te doen. De lange looptijd van ons project is echter ook een valkuil. In de twee jaar dat wij onderzoek doen, kan er veel veranderen in de praktijk. Hoe zorg je er dan voor dat je niet continu achter de feiten aan loopt?

Ergens gebeurt dat natuurlijk wel een beetje. Bij ons vorige onderzoek rondom immersieve journalistiek waren de ontwikkelingen in de praktijk na twee jaar onderzoek al heel anders dan toen we startten met de eerste gesprekken voor de aanvraag van het onderzoeksgeld. Waar VR destijds als het middel werd gezien om journalistieke verhalen weer op de kaart te zetten, hoorden we aan het eind van het project geluiden vanuit de praktijk dat VR eigenlijk alweer op zijn retour was. Dat is niet erg. We hebben een ontzettend mooi onderzoek gedaan, waarvan het resultaat wel degelijk van toegevoegde waarde is voor de praktijk. Het onderwerp ‘immersie’ is niet verdwenen, alleen de toegepaste technieken zijn anders. Gedurende ons onderzoek kwamen we daar achter, omdat we ons continu met de praktijk meten. Daardoor konden we bijsturen waar nodig. Thema’s als immersieve audio en interactie zijn nog altijd relevant.

In ons volgende project zal de tijd ons wederom inhalen. De ontwikkelingen op het gebied van AI volgen elkaar in rap tempo op. Wij zullen ook hier elke keer een stapje later komen, maar we zijn niet bang dat ons onderzoek irrelevant zal zijn. Door continu het gesprek aan te gaan met onze praktijkpartners om te kijken waar de wensen, behoefte en vragen liggen, zorgen we ervoor dat we bijsturen waar nodig. Op deze manier kunnen we ook na twee jaar onderzoek opnieuw een product opleveren dat van waarde is voor de praktijk.

Het bericht Waarom wij onderzoek doen samen met praktijkpartners verscheen eerst op Journalismlab.

Met nog enkele weken te gaan, is het moeilijk ontkomen aan voorspellingen over de uitkomst van de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Het dreigt uit te lopen op verlies voor de zittende president, Donald Trump. In cruciale staten staat de self-made (politiek) ondernemer op grote achterstand van Joe Biden, de Democratische uitdager. Volgens de laatste polls wint Trump in 23 staten mogelijk 163 electoral votes; Biden zou er 290 winnen. Exit Trump? 

Geloofwaardigheid 

Theorie over geloofwaardigheid heeft enige analytische waarde en is bruikbaar om een beeld over Trumps kansen te schetsen. Onderzoekers onderscheiden drie pijlers onder geloofwaardigheid, namelijk expertise, betrouwbaarheid en goodwill (Perloff, 2003; McCrosky & Young, 1981). De vraag is hoe Trump op deze drie dimensies scoort, kortom: hoe geloofwaardigheid hij is voor welk deel van het Amerikaanse electoraat? Het antwoord: niet al te best. Maar, blijkt ook uit theorie, dat is ook niet altijd erg. 

Expertise – Trump presenteert zich als een uitstekende zakenman, een banenmachine, zoals zijn vice-president Pence in het debat met Harris het Amerikaanse electoraat voorhield. Maar zowel Trumps zakelijke succes als zijn vermogen banen te scheppen, lijken door de actualiteit te zijn ingehaald. Zijn belastingaangifte laten flinke schulden zien (ruim 400 miljoen); Trump betaalde geen of nauwelijks belasting (750 dollar) omdat er nauwelijks vermogen was om te belasten. Ook de banenmachine stokt en sputtert door corona, een handelsoorlog met China en structurele veranderingen (digitalisering en klimaatverandering). Na een snel herstel zit de klad erin. 

Betrouwbaarheid – Uit polls blijkt dat een zieke Trump zijn aanhangers ook laat twijfelen aan zijn aanpak van de pandemie. Als er niks aan de hand is, alles onder controle, hoe kunnen bij een bijeenkomst in de Rose Garden dan zoveel betrokkenen ziek worden, de president incluis? Waarom moest de obese, geriatrische alleskunner dan tweemaal aan het zuurstof? Trumps boodschap komt niet meer overeen met wat hem overkomt en dat is pijnlijk zichtbaar — ook voor medestanders. Het maakt het onbetrouwbaar in het wegwuiven van de pandemie. 

Goodwill – Joe Biden zei voor de president te bidden, Kamela Harris stuurde een kaartje, Barack Obama waarschuwde dat we allemaal het risico lopen ziek te worden. Toen corona Trump infecteerde, hield de wereld de adem in, beurzen gingen onderuit. Belangrijker dan een ongemeen felle politieke campagne leek even de gezondheid van een zieke man.  Bidens campagne hield gedurende Trumps ziekenhuisopname politieke advertenties even op zak. En Trump? Zijn campagne ging door en “blasted “Lyin’ Obama and Phony Kamala Harris” and charged that “Sleepy Joe isn’t fit to be YOUR President (Reich, 2020)”. Nog maar te zwijgen over de weigering om zich van tevoren neer te leggen bij een vreedzame overdracht van de macht mocht hij onverhoeds verliezen … 

Ergo

Kortom: Trump is in politieke en electorale problemen. Zijn expertise levert niet de banen op waar Amerikanen op wachten, zijn betrouwbaarheid staat door zijn opname onder grote druk en Democraten hebben zich van een empathischer kant laten zien. Exit Trumps geloofwaardigheid? Dan rekenen we buiten de Amerikaanse kiezer – zijn (of haar) knowledge bias en reporting bias kan toch nog bijdragen aan de acceptatie van Trump, niet ondanks, maar dankzij zijn (wankele) geloofwaardigheid, vooropgezet dat hij drastisch van houding gaat veranderen. 

Knowledge bias – Wie wordt gefrustreerd in zijn (of haar) verwachtingen van communicatie, is gevoelig voor overtuiging. Een voorbeeld. Na het debacle van het vorige debat met Biden is de verwachting dat Trump niet anders kan dan een discussie ontregelen en zijn tegenstander voortdurend op de huid te zitten. Wat als  Biden zich voor het volgende debat op die vorm heeft voorbereid en Trump plots een inhoudelijk debat weet te voeren? We zouden onze verwachtingen moeten bijstellen en, laten we eerlijk zijn, de man hoeft niet veel te doen om zich in een volgend debat redelijker te presenteren. Meeleven, meebewegen, Biden laten uitspreken en ingaan op argumenten en Trump valt plots niet zo tegen. Trump heeft onze knowledge bias (hij kan niet debatteren) omzeild en wij zullen ons beeld moeten aanpassen (het is een redelijke man). Onzin? Kijk dan de prachtige documentaire Journeys with George over een journaliste die meereist met George Bush en de man, tegen haar eigen politieke overtuiging en professionele journalistieke afstandelijke houding in, gaat waarderen. Als in echt waarderen. 

Reporting bias – Wie verwacht dat een politicus alleen iets zegt om problemen te voorkomen (politieke correctheid), is gevoelig voor overtuiging als het tegenovergestelde gebeurt. Een voorbeeld. Gezond verstand schrijft voor dat Trump, om het electorale gat met Biden te dichten, moet dimmen, zijn retoriek aanpassen en gevoelige onderwerpen (steun aan extreem rechts) vermijden. De reporting bias voorspelt dat Trump dan zijn problemen vergroot als hij aan die redelijke verwachtingen voldoet. Gas geven, er vol op klappen, Biden links en rechts verbaal om de oren slaat: dat getuigt van moed en overtuiging en is derhalve geloofwaardig. Zoals onlangs nog op een bijeenkomst waarin Trump de overstromingen in Iowa wegwuift en zich openlijk verbaast over het feit dat media maar weinig aandacht hebben voor zijn Nobelprijsnominatie. 

Geen ding 

Trump kan nog winnen omdat geloofwaardigheid geen ding is wat hij wel of niet heeft, maar de consequentie is van een veel complexere relatie tussen hem en een deel van het Amerikaanse electoraat. Media moeten dan ook oppassen niet in dezelfde valkuil te trappen als in 2016. Ook toen leek vooral het oordeel van journalisten over Trumps geloofwaardigheid leidraad te zijn in de verslaggeving van zijn kansen om Hillary Clinton te verslaan. Bij de verkiezing gaat het echter niet om wat journalisten van The Donald vinden, maar wat het publiek van hem vindt. En dat publiek zit in een retorische situatie met Trump — een situatie waarin argumenten om ons de oren vliegen, maar de uitkomst nog niet vaststaat, omdat Amerika nog altijd een democratie is: ze hebben er wat te kiezen. 

Het bericht Ongeloofwaardige Trump kan nog altijd winnen verscheen eerst op Journalismlab.

Voor wie wil weten wat er speelt in de mediawereld, kon zich afgelopen weken verlekkeren aan allerlei interessante (vaak gratis) events. Zo was er Dutch Media Week, waarin in zo’n 45 sessies allerlei diverse onderwerpen voorbij kwamen, van diversiteit, data tot fake news, nieuwe omroepen en podcasts.

Zo was er een sessie Blockchain en Media die was gewijd aan hoe blockchain ingezet kan worden in de media. De Nederlandse startup WordProof gebruikt het om nepnieuws te bestrijden, door timestamp-informatie toe te voegen aan online artikelen. Daardoor kun je altijd eerdere versies (en dus wijzigingen) zien en de afzender controleren, en kan het dus niet zomaar hergebruikt worden. Indebuurt van DPG gebruikt dit bijvoorbeeld ook om journalisten de afkomst van informatie te laten achterhalen.

Een andere sessie was van NPO Innovatie, onder de titel Interactieve content, hoe dan?! sprak Anna Gimbrere met onder andere digital experience architect Almar van der Krogt van de NOS, die experimenteerde met verslag doen van de Tour de France via Direct Messaging (via Whatsapp, Telegram en Messenger).

Nieuws op TikTok

Opvallend was dat innovatieve manieren om interactie met je publiek te bereiken (naast data- en onderzoeksjournalistiek), een vaak terugkerend onderwerp is in de events die nu gehouden worden. Ook de News Impact Summit van het European Journalism Centre was eraan gewijd. Onder de titel Innovative storytelling: Audience first (zie ook het blog van Renée van der Nat) ging een van de sessies over TikTok. Journalisten van Le Monde, The Telegraph en Tagesschau lieten zien hoe zij een jonger publiek proberen te bereiken via TikTok. Crux daarbij was dat ze allemaal hun eigen identiteit en uitgangspunten vasthouden, maar tegelijkertijd wel de taal van de jongeren probeerden te spreken. Dat vereist een flinke dosis creativiteit, met veel trial en error.

Allemaal slaagden ze erin om met complexe en serieuze onderwerpen (van geestelijke gezondheid, vluchtelingenproblematiek, tot mythes over corona) veel volgers en likes te krijgen. Tagesschau bijvoorbeeld 653.000 volgers in 11 maanden, met name onder meisjes in de leeftijd van 13-17 jaar. Die aantallen omzetten naar meer clicks op de eigen website is nog een brug te ver, maar het lukte zo wel om via TikTok een nieuwe jonge doelgroep te bereiken.

Betere software

Veel van de huidige events worden zelf opgenomen of gestreamd via bijvoorbeeld YouTube. Op dat vlak valt er nog wel wat te winnen. Vaak staat er een chat aan die voor presentatoren lastig te volgen is, waardoor er ondanks de aanwezigheid van moderators er veel interactie verloren gaat. Ook gaat er nog wel eens iets mis qua techniek, met sprekers die moeite hebben om presentaties te delen, slecht geluid, etc.

Tegelijkertijd zie je wel mooie ontwikkelingen. De software wordt ook steeds beter en uitgebreider als het gaat om mogelijkheden tot vragen stellen, kleinere break out sessies, contact maken met anderen, gevoel krijgen van een echt event, etc. Spelers als Hopin en Vfairs zijn al druk bezig met dit soort opties.

Natuurlijk wordt dit allemaal nooit hetzelfde als een fysiek event, maar grote voordeel is wel dat je bij veel meer aanwezig kunt zijn, – er ook uit kunt als het niet interessant is -, én vaak van alles kunt terugkijken, waar en wanneer het jou uitkomt. Het kan niet anders of ook hier zullen blijvend veranderingen in ontstaan.

De komende weken zijn er nog veel meer events gepland, bijvoorbeeld:

• Dataharvest: the European Investigative Journalism Conference (Arena for Journalism in Europe, september – november)
• ONA20, (online News Association, 1 – 16 oktober)
• Digital Investigations for Journalists: How to follow the digital trail of people and entities (Knight Center, 5 oktober – 1 november)
• Robot-journalism (Free Press Unlimited, 14 oktober)
• Livecast #3 She Said (Stichting Verhalende Journalistiek, 20 oktober)
• Newsroom strategies: Audio&Voice (News Impact Summit, 20-22 oktober)
• The Power of Digital Audio Storytelling: From Podcasts to Voice Assistants (Knight Center, 26 oktober – 29 november)
• Data Journalism: Build Trust in Media (News Impact Summit, 3 – 5 november)
• S-H-O-W Conference (Graphic Hunters, 27-28 november)

Het bericht Bijblijven was nog nooit zo gemakkelijk! verscheen eerst op Journalismlab.

Twee behavioristen vrijen samen. Als ze klaar zijn, zegt de een: “Ik zag dat jij het fijn vond, hoe vond ik het?” Het is een geijkte grap onder psychologen: behavioristen zien gedrag als indicator voor motieven en intenties (en niet andersom). Er zijn tal van studies die echter uitwijzen dat die (richting) correlatie tussen wat ik doe en wat ik wil er niet altijd is. Toch hebben media de mond vol over motieven en intenties van normovertreding tijdens corona: we zijn moe, snappen het niet meer.

Het duurde ook lang voordat media tijd inruimden voor de kennis en kunde van gedrags- en communicatiewetenschappers om corona in te dammen en te bestrijden. De eerste maand was voor de keiharde, rationele en exacte wetenschappers die met veel moeite grip op het virus probeerden te krijgen. Niet de vraag of en hoe, maar dat het volk zich wenselijk moest (gaan) gedragen stond daarbij centraal: virus op plaats één, gedrag van de dragers op twee.

Dat gedrag was belangrijk, maar vooral om te worden genormeerd. Terwijl mensen klaagden over onduidelijkheden en paradoxen in persconferenties, lag het zwaartepunt van het crisismanagement bij een hoogleraar interne geneeskunde en infectieziekten, prof. dr. Jaap van Dissel. De communicatie varieerde wat tussen een vriendelijke glimlach, soms een opgeheven vinger en een mantra: schikt u, houd 1,5 meter afstand, was uw handen en blijf bij klachten binnen. Punt.

Het ethos van de exacte wetenschappen brokkelde echter af toen docenten koud watervrees kregen met al die snotterende kinderen in hun klas. De angst regeerde, de rationaliteit en geruststelling kwamen onder druk te staan. Bilthoven (RIVM) werd gepasseerd door Den Haag: de toegenomen ongerustheid onder docenten was een politieke realiteit die aandacht vroeg. De scholen gingen dicht.

Er was ruimte voor een bredere lezing van feiten, een socialere analyse van corona. Dat bleek ook tijdens de discussie over een mogelijke invoering van een mondkapjesplicht. De exacte wetenschap kon niet aantonen of uitsluiten dat een mondkapje een wezenlijke impact had op het verspreidingsrisico van corona. Gedrags- en communicatiewetenschappers zagen zo’n impact wel; niet op R (het reproductiegetal), maar op de respondenten: 

“Door mensen mondkapjes te laten dragen, zou (…) vertrouwen getoond worden in het vermogen van het grote publiek om verantwoordelijk te handelen. Het zou ook tot gevoelens van empowerment en zelfeffectiviteit kunnen leiden, wat er volgens de auteurs toe kan leiden dat maskers de naleving van ander gezondheidsgedrag juist zou kunnen vergroten (Howard et al. 2020 , pre-print review) (Idem).”

Aldus de gedragsunit corona van het RIVM. Geen effect? Jawel! Een groot effect! En als alle beetjes helpen, las ik in een ingezonden brief in NRC van elf hoogleraren communicatie- en gedragswetenschap, dan mondkapjes ook. De ingezonden brief leest als een veeg teken: journalisten hebben deze invalshoek gemist (anders was er voor de brief geen noodzaak geweest). Toch ligt de stelling van de bezorgde hoogleraren voor de hand: zolang er geen vaccin is, is er slechts gedrag. Dat gedrag verslapt, blijkt uit het stijgend aantal besmettingen en ziekenhuisopnames. En de overheid, schrijven de hoogleraren, is daar debet aan, want

“Alleen via persconferenties vertellen wat de regels zijn om een tweede golf te voorkomen, is niet meer voldoende. Hoog tijd dus dat de overheid ervoor zorgt dat burgers op een goede manier de juiste informatie krijgen om hun verantwoordelijkheid te kunnen nemen (NRC, 13 augustus).”

Burgers aanzetten om wenselijk gedrag te vertonen, moet. Maar dat kan alleen succesvol als burgers weten wat ze moeten doen. Communicatie over corona moet leiden tot actie tegen corona. Want, merken de hoogleraren op, er is nog draagvlak voor maatregelen. Dat draagvlak gaat overigens niet verloren doordat maatregelen lang duren of streng zijn — precies zoals gedrags- en communicatiewetenschappers ook voorspelden (en zo indruist tegen ons gezonde verstand).

Analysis (BBC) podcastte over het hardnekkige misverstand dat mensen regelmoe (behavioral fatigue, in goed Engels) worden en zich door die moeheid steeds minder aan regels houden. Regelmoeheid is een volkswijsheid zonder duidelijke operationalisatie. Het Britse argument om zolang mogelijk te wachten met een strengere lockdown omdat mensen niet in staat zijn zich daar ook langere tijd aan te houden, klopt niet (op 1:39). Sociale wetenschappers zien dat er door burgers ongelofelijke offers worden gebracht — en ze hadden niet anders verwacht.

De vraag is nu hoe verslaggeving kan bijdragen aan wenselijk gedrag — zolang er geen vaccin is, rest immers alleen ons handelen. Journalistiek zou een behavioral turn in haar berichtgeving moeten maken om ons te vertellen wat ons te doen staat en duidelijkheid te eisen tijdens persconferenties. Uit recent onderzoek blijken media de belangrijkste bron voor informatie over corona te zijn; een groeiend aantal mensen wenden zich desondanks af van nieuws over corona (blijkt uit recent onderzoek in Engeland).

In de volksmond (en op redacties) is de verklaring helder: we zijn corona-moe, we willen even geen corona-nieuws meer. Maar er is een alternatieve lezing voor dit gedrag: mensen meden nieuws al totdat corona uitbrak om na maanden weer te vervallen in hun oude patroon. Alleen onderzoek kan die vraag beantwoorden (zoals mijn collega Kiki de Bruijn nu doet). Mijn pleidooi is om voorzichtig te zijn met het toedelen van motieven op basis van gedrag — echt, dat is een complexe wetenschappelijke discipline die we vaker moeten aanboren. Zeker in tijden van corona. 

Het bericht Corona als sociaal construct vraagt om een behavioral turn in de journalistiek verscheen eerst op Journalismlab.

Samenwerking creatieve industrie en kennisinstituten

Dit onderzoek werd gefinancieerd door NWO Smart Culture, gericht op een van de negen top sectoren, de creatieve industrie. Doel is om meer samenwerking te stimuleren tussen de makers uit de creatieve industrie en kennisinstituten om maatschappelijke vraagstukken te onderzoeken.

Maar hoe evalueer je de samenwerking na afloop van zo’n project? Het is gebruikelijk om na grote projecten het proces en de resultaten te evalueren. Het is gebruikelijk om dat in een vergadersetting te doen, iedereen mag zijn zegje doen. Soms wordt zo’n proces begeleid, waarin creatieve werkvormen worden toegepast. 

Visual Templates

Voor dit onderzoek leek het bij uitstek geschikt om een evaluatievorm te kiezen die dicht bij het object van onderzoek past, de creatieve industrie. We nodigden visual consultant Wytze Veenstra van Visual Notes uit om visuele reflectiegesprekken te voeren. Wytze sprak met de vier hoofdpersonen uit dit project: Tamara Witschge, Lucas Hendricks, Geesje van Haren en Yael de Haan. Hij maakte daarbij gebruik van ‘visual templates’.

‘Ik wilde ze juist zelf ook laten tekenen. Hier kwamen de ‘visual templates’ aan bod. Deze werkvorm biedt de mogelijkheid om personen en hun visie te vergelijken met elkaar door ze eenzelfde canvas te geven om op te werken. Dit werkt goed als ijsbreker om creërend te reflecteren in plaats van te praten’, aldus Veenstra.

De visual templates en de gesprekken vormden de basis voor de visuele gesprekken die Wytze per persoon heeft uitgewerkt. Bij elk gesprek stond een aantal vragen centraal: wat was jouw rol in het project, wat was jouw verwachting, wat ging er goed, wat minder, hoe komt dat, wat zijn best practices?

De visuele gesprekken maakten inzichtelijk waar de pijnpunten lagen: vier afzonderlijke partijen met een duidelijke visie, werken vanuit verschillende locaties in Nederland, wisseling van teamsamenstelling, verschil in verwachtingen. Thema’s die niet makkelijk tijdens een evaluatiegesprek naar voren waren gekomen. De visuele gesprekken zorgden ervoor dat we tijdens een eindtentoontstelling van het onderzoeksproject in A-lab lachend en positief de visuele gesprekken door konden nemen en constructief het project konden evalueren.

Dit project heeft mooie, concrete resultaten opgeleverd zoals een toolkit voor startende freelance journalisten, een gezamenlijk kunstwerk van een stad die de functie van journalistiek uitbeeldt en het onderzoeksproject Lost in Europe, over de verhalen van duizenden immigrante kinderen die in Europa vermist worden. En ook, een duurzame samenwerking tussen de partners.

NWO Smart Culture is gericht op meer samenwerking tussen wetenschap en de praktijk in de creatieve industrie. Dat gaat echter niet vanzelf: andere belangen, andere werkwijzen, andere visies. Dat vraagt aandacht voor het proces en niet enkel het eindresultaat. Visuele gesprekken zijn een goed instrument om te reflecteren op het onderzoeksproces.

Hieronder de vier visuele gesprekken, getekend door Wytze Veenstra van Visual Notes.

Het bericht ‘Getekend gesprek’ als evaluatie-instrument voor onderzoeksprojecten verscheen eerst op Journalismlab.

De afgelopen weken staat Black Lives Matter volop in de schijnwerpers. In reactie op het politiegeweld tegen met name zwarte burgers en de demonstraties in Amerika, gaat de beweging als een golf over de wereld. Ook in Nederland staat institutioneel racisme centraal in het publieke debat en hoog op de nieuwsagenda. De ogen van onderzoekers en critici zijn gefixeerd op de verslaggeving over racisme en BLM. Bovendien zijn diversiteit in de media (of het gebrek hieraan) en geïnstitutionaliseerd racisme in de journalistieke sector opnieuw onderwerp van gesprek. Hoe kan het dat het nog steeds niet altijd goed gaat met diversiteit in de journalistiek en verslaggeving hierover, terwijl dit al jaren punt van aandacht is?

In dit blog beschrijven we voorbeelden van wat er mis ging in de media in de verslaggeving over BLM en institutioneel racisme. We geven ook voorbeelden van wat er goed gaat en beschrijven hoe we als journalistieke sector het geïnstitutionaliseerd racisme te lijf te kunnen gaan. We houden het dicht bij onze expertise en plaatsen de afgelopen weken in het kader van communicatietheorieën.

De macht van de media

Hoe de media berichten – woordkeus én invalshoek – en waarover, bepaalt voor een groot deel het wereldbeeld van de burger. De media hebben de ‘macht’ om opinie, het publieke debat en beleid te beïnvloeden. Theorieën rondom ‘framing’ en ‘agenda setting’ zijn niet nieuw en worden al decennia onderzocht in communicatiewetenschappen (zie Bryant et al. 2013; Weaver, 2007; McCombs, 2005; Entman, 1993). Ook studenten aan de School voor Journalistiek leren snel over de effecten van de media. We leren ze onder andere in vakken als Journalistieke Research, Praktijkgericht Onderzoek en Onderzoek naar het Nieuws over hun verantwoordelijkheden en kritisch te kijken naar hun eigen vakgebied. In het laatstgenoemde vak onderzoeken studenten zelf het functioneren van de media door middel van een inhoudsanalyse. Niet zelden focussen studenten daarbij op thema’s als diversiteit, racisme (bijvoorbeeld het Missing White Woman Syndrome, zie Slakoff & Fradella, 2019) en framing in de journalistiek. En niet zelden is de uitkomst dat witte mensen (met name mannen) centraal staan (zie ook het onderzoek van de NPO Ombudsman; Aan Tafel, over het gebrek aan diversiteit onder talkshowgasten). Maar ondanks alle onderzoeken en aandacht, gaat het nog niet altijd goed met diversiteit in de journalistiek en verslaggeving hierover.

Hoe wij er zelf intrapten

Als journalism researcher veronderstel je dat je redelijk mediawijs bent, en dat je – wellicht – minder gevoelig bent voor media-effecten. Maar de opleving van de discussie rondom racisme, drukte ons met de neus op de feiten; ook wij worden beïnvloed door de media. We werden ons bewust van onze eigen denkwijzen. Deze bewustwording is belangrijk voor heel de mediasector en zelfs heel de maatschappij.

“De dagen na het BLM-protest op de Dam op maandag 1 juni, scrolde ik door mijn nieuwsapps en social media en zag, naast alle ophef over de drukte op de Dam, teksten met ‘Akwasi zet in speech aan tot geweld’, ‘Aangiftes tegen Akwasi na speech op de Dam’, en de zin die hij in zijn speech had uitgesproken: ‘Op het moment dat ik een Zwarte Piet tegenkom in november, trap ik hem hoogstpersoonlijk op zijn gezicht’. Ikzelf was niet aanwezig bij het protest en las de koppen en de uit context gehaalde statement zonder verder te lezen. Zoals velen zullen herkennen: ik was koppen aan het scannen. Mijn eerste gedachte was: ‘Heftige uitspraak. Laten we het allemaal vredig houden. Geweld is nooit de oplossing.’ Totdat ik in gesprek ging met mensen die wél op de Dam waren, wél de context van de speech kenden en tegen mij zeiden dat ik de zin verkeerd begreep en interpreteerde. Ik realiseerde me: ik heb iets aangenomen van de media, uit koppen nota bene, zonder verder te lezen dan mijn neus lang is, om het zo maar te noemen. Hierna deed ik dit wel. Deze uitspraak was geen oproep tot geweld. De media dook er bovenop en haalde één zin uit een speech en draaide daar het nieuwsverhaal omheen. Ik schrok van mijn eigen kortzichtigheid, realiseerde me dat framing van nieuwsmedia ‘ook’ op mij effect heeft en werd mij bewust van deze invloed. Maar de vraag is: in hoeverre is het publiek zich van deze effecten bewust?” – Kiki (red.)

“Hoe was het?” een goede vriend was benieuwd naar mijn ervaring bij het Black Lives Matter protest in Leiden op 14 juni. Voordat ik van wal stak over de indrukkende speeches, samen knielen – dat waar het natuurlijk allemaal om draait – voelde ik de noodzaak om bovenal te benadrukken dat het echt heel goed was georganiseerd. Dat er geen moment was waarop ik me, wat betreft Corona, onveilig heb gevoeld. Dat de gemeente echt een hele goede keuze heeft gemaakt om het protest van de binnenstad te verplaatsen naar een oud voetbalveld aan de rand van de stad. Want er waren echt flink meer mensen dan de duizend waar op het plein in de stad plek voor was. Dus, ja: echt een hele goede keuze. Na het gesprek bedacht ik pas dat dat eigenlijk heel raar is, want waarom moet ik eerst verantwoorden dat ik een risico neem? Dat doe ik toch ook niet elke keer dat ik naar de supermarkt ga?” – Renée (red.)

De berichtgeving over een onderwerp beïnvloedt de manier waarop we erover praten met elkaar. De berichtgeving over het protest op de Dam van 1 juni stuurde al snel in de richting van mogelijk besmettingsgevaar. Dat komt ook uitgebreid aan bod in de Bonte Was Podcast over de berichtgeving n.a.v. George Floyd’s dood (door One’sy Muller en Zoë Papaikonomou). Snel werden ook Tweets van politici onderdeel van de discussie, en binnen een dag wankelde de positie van burgemeester Femke Halsema. Waar het in eerste instantie niet over ging, maar waar het natuurlijk allemaal om draait, is de reden van de demonstraties: solidariteit met de protesten in de VS en afkeer van het racisme in onze samenleving.

Voor wie schrijf jij?

Framing en woord- en onderwerpkeuze beïnvloeden het publieke debat, de publieke opinie en het publieke geheugen over en decorum van een beweging – zoals BLM – of groepering (zie Banks, 2018). Met deze verantwoordelijkheid moet je als journalist nadenken over de effecten van jouw woorden of beelden. De keuzes die je maakt zijn niet altijd bewust of intentioneel, maar kunnen toch grote effecten hebben. Met name als de berichtgeving al jaren een bepaald frame hanteert over minderheden, wordt dit door de samenleving geïnternaliseerd.

Onderzoeker Madeleijn van den Nieuwenhuizen, van het Instagram-account Zeikschrift, is kritisch naar de media en stelt misstappen van de media aan de kaak: ‘van body shaming tot kwalijke framing’. Van den Nieuwenhuizen betrapte de media op een foute woordkeus, die wellicht onschuldig lijkt – of sommigen niet zou opvallen. In een uitzending van EenVandaag over discriminatie werd het volgende gezegd door de presentator:

“Daar merken de Nederlandse Lisette en haar kinderen elke dag in de praktijk hoe het hebben van een andere huidskleur ook in 2020 nog steeds een probleem is.”

Wat betekent het wanneer je deze woorden gebruikt? Van de Nieuwenhuizen plaatst hierbij terechte vraagtekens: “Dit ‘andere’ zegt iets over wat wordt genomen als uitgangspunt, als neutrale standaard. Van waaruit een redacteur, een teleprompter scriptschrijver, journalist of presentator redeneert. Als je de witte huidskleur ziet als het uitgangspunt – als de huidskleur van je lezer, je kijker of je luisteraar – zullen mensen met een andere huidskleur dát worden: ‘mensen met een andere huidskleur’. Voor wie maak je tv? Voor wie schrijf je? Wie ben je aan het adresseren wanneer je media maakt?”

View this post on Instagram

 

⚪️“Daar merken de Nederlandse Lisette en haar kinderen elke dag in de praktijk hoe het hebben van *een andere huidskleur* ook in 2020 nog steeds een probleem is.” – EenVandaag 7 juni 2020. . Wat volgde was op zich een prima item dat keek naar racisme in Minneapolis, en daarna doorging naar de Nederlandse context. Maar die zogenaamd ‘andere’ huidskleur werpt de vraag op: anders dan wie? Er wordt niet gezegd, bijvoorbeeld: anders dan de racisten die hen met regelmaat belagen. Er wordt niet gezegd: “Mensen met een bruine of zwarte huidskleur.” . Op de tweede slide een ANP artikel van vorig jaar april, 2019, dat in zo’n acht kranten werd overgenomen. . Dit “andere” zegt iets over wat wordt genomen als uitgangspunt, als neutrale standaard. Van waaruit een redacteur, een telepromt scriptschrijver, journalist of presentator redeneert. Als je de witte huidskleur ziet als het uitgangspunt – als de huidskleur van je lezer, je kijker of je luisteraar – zullen mensen met een andere huidskleur dát worden: “mensen met een andere huidskleur”. . Voor wie maak je tv? Voor wie schrijf je? Wie ben je aan het adresseren wanneer je media maakt? . En daar volstrekt mee verbonden: wie. maakt. de. media. Wie lopen er rond op de redactievloer? Wie brainstormt? Wie pitcht items? Wie maakt er executive beslissingen? Welke stem spreekt wel of niet in de megafoon? . 🔊♥️Delen op stories zeer welkom.♥️🔊

A post shared by Zeikschrift (@zeikschrift) on Jun 13, 2020 at 9:34am PDT

Hoe media over zwarte versus witte mensen berichten wordt ook al langer onderzocht, met name in verslaggeving van sportwedstrijden. Uit onderzoek blijkt dat hier aan stereotypering wordt vastgehouden (Van Sterkenburg et al., 2010). Rainville en McCormick voerden in 1977 de eerste inhoudsanalyse hiernaar uit en ontdekten dat commentatoren witte spelers meer lof gaven over hun ‘spel’ en hen in een positiever daglicht zetten dan zwarte spelers. De studie is vele malen gerepliceerd door andere onderzoekers, die zich focusten op raciale of etnische vooroordelen in sportcommentaar. De resultaten van deze onderzoeken hebben aangetoond dat expliciete racistische berichten grotendeels verdwenen zijn, maar er nog steeds etnische en raciale vooroordelen zijn.

De meest voorkomende stereotypen zijn die van de ‘natuurlijk begaafde, sterke, zwarte, mannelijke atleet’ en de ‘intelligente, hardwerkende, witte, mannelijke atleet’. Aan dergelijke  stereotypen hechten mensen lagere en superieure waarden. Er wordt een ‘mind-body dualism’ gecreëerd, waarbij zwarte mannelijke atleten expliciet worden geassocieerd met fantastische lichamen en impliciet met onstabiele geesten. “Sabo and Jansen (1998) referred to this mind–body dualism as enlightened racism: black success is framed as achievable and acceptable in sports, but not in other social domains such as academia, business or politics. Since intellectual qualities are generally valued above physical qualities in Western societies, this discourse mainly serves the status quo that privileges white men over black men. This may not be a conscious process, as whites may reproduce and strengthen the status quo without knowing it” (in Van Sterkenburg et al., 2010, p. 822).

Framing van minderheden heeft niet alleen effect op de houding van de samenleving. Hoogleraar Interculturele Communicatie W. Shadid (2005) beschrijft de gevolgen van beeldvorming door de media van moslims en de Islam: “Recent onderzoek laat steeds overduidelijk zien dat de westerse media op tal van manieren tekortschieten in hun verslaggeving over moslims en allochtonen in het algemeen, met als gevolg dat hun negatieve imago wordt bestendigd en zelfs versterkt,” dit kan de relatie tussen groepen in de samenleving op verschillende manieren sterk negatief beïnvloeden (Shadid, 2005):

1 Stereotypen beïnvloeden de wijze waarop mensen omgaan met informatie: mensen zijn eerder geneigd positieve informatie over de eigen groep en negatieve informatie over andere groepen te onthouden.

2 Stereotypen veroorzaken specifieke verwachtingen met betrekking tot het gedrag van de andere groepen, die op hun beurt als filters fungeren bij het waarnemen en interpreteren van dat gedrag.

3 Stereotypen kunnen leiden tot ‘self-fulfilling prophecies’: mensen zien in het gedrag van anderen wat ze op grond van hun vooroordelen verwachten.

4 Stereotypen kunnen ten slotte leiden tot verkeerde voorspellingen van het gedrag van anderen, omdat vooroordelen, althans gedeeltelijk, foutief zijn.

Onderzoek en onderwijs

Hoewel er veel onderzoek naar deze media-effecten en bias wordt gedaan, is er nog weinig veranderd op redacties. Hoe kan dat? Ook hier ligt een taak voor ons als onderzoekers en docenten. Hoe zorg je dat uitkomsten van je onderzoek ook daadwerkelijk in de praktijk bekend worden? Naast kennisdeling in wetenschappelijke journals en conferenties, moeten we nadenken over de doorwerking van ons onderzoek in de praktijk. Waar ligt de impact? Hoe creëren we die?

Tevens moet je inclusiviteit al de standaard maken op de opleiding. Dit gaat nog niet altijd goed. Uit onderzoek van het SCP (2020) blijkt dat studenten steeds vaker discriminatie ervaren. Ook blijkt uit dit onderzoek dat op de Nederlandse journalistiek opleidingen in 2016 slechts 7 procent van afstudeerders een migratieachtergrond hadden. Dit moet veranderen. OneWorld interviewde enkele docenten die stilaan eerste stappen zetten op het gebied van inclusiviteit en diversiteit op de journalistiek opleidingen, maar veel is het nog niet.

Hoe ziet inclusiviteit er dan uit?

In de berichtgeving is inclusiviteit een samenspel tussen de gekozen invalshoek en de manier waarop bronnen worden opgevoerd. Daaronder ligt natuurlijk een hele redactie cultuur die, zoals Zoë Papaikonomou en Annebregt Dijkman in Heb je een boze moslim voor mij? stellen, cruciaal is voor de manier waarop journalistiek wordt bedreven. In dit blog richten we ons echter op wat we in de berichtgeving zelf terug zien, en laten de de samenstelling en cultuur op redacties even buiten beschouwing. Wanneer je de literatuur over brongebruik en diversiteit in duikt, stuit je al snel op de term ‘representatie’. In de context van media studies, gaat representatie over de manier waarop aspecten van de samenleving, zoals etniciteit, leeftijd en gender, in beeld worden gebracht. Representatie is dus niet de aanwezigheid van een bepaalde stem. Daar begint het mee, maar het gaat net zo goed over de context waarbinnen diegene een stem heeft.

Uit onderzoek naar brongebruik in het nieuws blijkt er een voorkeur te zijn voor zogenaamde elite bronnen, zoals politici en experts, en die bronnen zijn over het algemeen wit (zie Berkowitz, 2009). Vooral bij algemene onderwerpen, dus onderwerpen die niet gaan over een groep minderheden in de samenleving, worden deze algemene bronnen ingezet. Pas wanneer het nieuws betrekking heeft op de gemarginaliseerde groep komen ander soort bronnen aan het woord. Soms worden deze bronnen ook benaderd over onderwerpen waar ze niet veel meer van weten dan een witte Nederlander. Zo schrijft Kiza Magendane op OneWorld dat hij ‘wakker werd gebeld’ door een journalist. Of hij iets kon zeggen over een incident bij een protest in de VS. Dat incident vond plaats terwijl hij lekker lag te slapen. Papaikonomou en Dijkman leggen uit dat dit eenzijdig brongebruik een direct gevolg is van het netwerk van de journalist die het verhaal maakt. Nieuws wordt gemaakt onder tijdsdruk, en dan is het makkelijk een bron te benaderen met wie je een kort lijntje hebt. Alleen, en hier zit het probleem, zijn redacties overwegend wit en hun netwerk derhalve ook. Dan kloppen ze dus aan bij een gekleurde collega.

Wanneer komen minderheden aan het woord? Een stem hebben is niet afdoende voor inclusieve verslaggeving. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat het nieuws dat betrekking heeft op etniciteit vaak gaat over criminaliteit, immigratie, terreur, ‘de exotische wereld van de ramadan’ (zie d’Heanens & Bink, 2007). Met name als het gaat om criminaliteit, terreur en immigratie worden nieuwsframes gehanteerd die minderheden neerzetten als dader (zie Wal et al., 2005; Shadid, 2005) en bij culturele onderwerpen worden minderheden neergezet als ‘de exotische ander’. In beide gevallen speelt stereotypering een belangrijke rol in het gehanteerde frame. Bij stukken over Jihadische terreurdaden wordt dan aan een willekeurige Nederlandse moslim gevraagd hoe zij aankijken tegen dit geweld. Of, als een expert van een andere afkomst wordt betrokken bij zo’n verhaal, wordt hen gevraagd hoe zij het nieuws persoonlijk ervaren, terwijl dit bij witte experts niet ter sprake komt. Dit overkomt antropoloog Sinan Çankaya regelmatig, vertelt hij in Heb je een boze moslim voor mij? Hij wordt vaak gevraagd als expert voor items over etnisch profileren en krijgt dan regelmatig de vraag of hij het zelf ook meemaakt. Hier wordt de expert onderdeel gemaakt van het nieuws, en dat is meestal niet de rol van een expert-bron.

Richting een oplossing

Zoals we net al even aanstipten, zijn het netwerk van de journalist en het collectieve netwerk van de redactie doorslaggevend voor het brongebruik. Hier ligt dan ook deel van de oplossing. Door je eigen netwerk diverser te maken, worden de lijntjes ook korter en is het dus mogelijk om ook onder hoge tijdsdruk diverse bronnen te gebruiken voor een artikel of item. Papaikonomou en Dijkman raden het volgende aan: “Verbreed en onderhoud je netwerk. Verdiep je in de achtergronden van (nieuwe) netwerken. Wat beweegt mensen? Waar bewegen ze zich? Welke kennis heb jij nodig om met ze in gesprek te gaan?” Vraag dus niet aan je gekleurde collega of ze toevallig iemand kennen. Nodig ook geen ‘boze moslim’ uit voor een pittig televisiedebat. Berichtgeving wordt inclusiever als iedereen een eigen divers netwerk aan bronnen bouwt en onderhoudt. Hiermee zorgen we dat diverse stemmen aanwezig zijn in het maatschappelijke debat.

Het tweede belangrijke aspect is dat er ook sprake moet zijn van inhoudelijke diversiteit. Dus niet de voor de hand liggende nieuwsframes of elke keer weer uitleggen wat de ramadan is. Papaikonomou en Dijkman schrijven: “Stel je open voor anderen, voor andere verhalen en vergroot je kennis over de Nederlandse samenleving.” Met andere woorden, kom uit je bubbel! Dat geldt voor waar je over schrijft en voor wie je daarbij aanhaalt als bron. Eigenlijk is het zo simpel als oprechte interesse hebben in de ander.

Naast expliciet racisme en weerstand tegen verandering, is tokenism de belangrijkste valkuil in onze weg naar inclusieve journalistiek. Tokenism houdt in dat er symbolisch iets wordt gedaan aan representatie en inclusiviteit. Bijvoorbeeld door een gekleurde bron op te voeren. Belangrijk hierbij is dat er eigenlijk het onderliggende probleem, institutioneel racisme, niet wordt aangepakt maar juist wordt versterkt omdat het vaak mensen van de dominante groep zijn die denken zo het probleem op te kunnen lossen. Het wrange is dat tokenism vaak ontstaat uit de allerbeste bedoelingen. Dit gebeurde onlangs van de NOS. In mei kwam via GeenStijl naar buiten dat de redactie van de NOS een ‘diversiteitsdatabase is’ waarin werd bijgehouden wat de etniciteit is van gebruikte bronnen, en dat er een ‘Divibokaal’ werd uitgereikt aan de verslaggever die de meeste diverse bronnen heeft gebruikt. Met name de bokaal schoot in het verkeerde keelgat, en daarmee lijkt het initiatief van de NOS vooral symbolisch te zijn. Met alle goede bedoelingen, want het is natuurlijk belangrijk dat een van de grootste nieuwsredacties hier iets aan probeert te doen, met alle bijbehorende ongemakkelijk situaties.

Bewustwording

Een cultuurverandering, waar Papaikonomou en Dijkman voor pleiten, gebeurt natuurlijk niet zo maar. Daar zijn dit soort ongemakkelijke voorvallen misschien ook wel voor nodig, want ze leggen bloot dat in de Nederlandse journalistiek divers denken en inclusief produceren helemaal niet vanzelfsprekend zijn. Wij kwamen ook al onze eigen bias tegen en ondervonden allebei dat we niet immuun zijn voor nieuwsframes en agenda-setting. De journalistiek is morgen niet veranderd, en ook volgend jaar niet. Inclusieve journalistiek is de weg met de meeste weerstand. En die weerstand begint bij jezelf. Daarom is het onderzoeken van je eigen bias het belangrijkste dat we kunnen doen. Door kritisch te beschouwen hoe jouw denken en handelen beïnvloed worden door institutioneel racisme, zet je de eerste stap naar inclusief denken.

Inspirerende initiatieven

Het proces van bewustwording is volop gaande en er zijn meerdere initiatieven die zich hard maken voor inclusieve journalistiek. We willen onze blog daarom afsluiten met, ongetwijfeld een onvolledig, overzicht van inspirerende media en veelbelovende initiatieven. Vul gerust aan in de comments.

OneWorld – misschien wel het meest prominente medium waar expliciet wordt ingezet op diversiteit en inclusiviteit. OneWorld, dat sinds 2011 bestaat, heeft geen winstoogmerk.

Lilith Magazine – Lilith is een intersectioneel feministisch mediaplatform, opgericht door Clarice Gargard en Hasna el Maroudi, waar overwegend vrouwen en andere gemarginaliseerden aan het woord zijn over politiek, economie, media, kunst, mode en wetenschap.

Damn Honey – Damn Honey is een intersectioneel feministisch platform met onder andere een tweewekelijkse podcast over “alles waar je als vrouw in deze tijd mee moet dealen”. Oprichters Nydia van Voorthuizen en Marie Lotte Hagen schreven verschillende boeken hierover.

Zeikschrift – Madeleijn van den Nieuwenhuizen stelt op het Instagram account Zeikschrift alle onzin in de media aan de kaak. Luister ook deze podcast van de Bladendokter, waar Carolien Vader met Van den Nieuwenhuizen praat over inclusiviteit in de media.

De Bonte Was Podcast – In de Bonte Was Podcast bespreken One’sy Muller en Zoë Papaikonomou blinde vlekken in de media.

Vers in de Pers – De jongerenafdeling van de NVJ stelt dat diversiteit het nieuwe normaal is en werkt aan de bevordering van diversiteit in de journalistiek.

Meer Kleur in de Media – Meer Kleur in de Media, opgezet door Chanel Lodik, zorgt voor meer diversiteit in de media, middels het koppelen van journalisten aan diverse experts, adviseren van experts over hoe in de media te verschijnen, webinars en advies aan redacties.

Vaker in de Media – Net als Meer Kleur in de Media, is Vaker in de Media een platform waar journalisten in contact worden gebracht met diverse bronnen, maar naar specifiek gericht om expert-bronnen. Het platform is opgezet door Janneke van Heugten.

Het Brede Netwerk – Het Brede Netwerk leidt elk jaar, in samenwerking met vooraanstaande redacties, een groep ambitieuze mensen op die graag in de journalistiek willen werken, maar vanwege hun achtergrond veel hobbels op de weg ervaren

MiraMedia – is een ‘sociaal makelaar’ die ervoor zorgt dat de media in Nederland een goede afspiegeling vormen van de samenleving.

Stichting RADAR – zet zich in voor gelijke behandeling en tegen discriminatie.

Women Inc. – streeft naar gelijkheid tussen mannen en vrouwen “door vrouwen zelf aan te spreken en onderwerpen breder maatschappelijk op de agenda te zetten, bij politici, media, bedrijfsleven, instituten, wetenschappers, overheden.” In hun campagne #BeperktZicht onderzochten ze de rol van mediamakers in beeldvorming.

Media Meldpunt Racisme en Discriminatie – meer dan driehonderd mediamakers ondertekenden het manifest Stop racisme in de media: het is tijd voor #followup. Hiermee eisen zij concrete veranderingen en pleiten voor een Media Meldpunt Racisme & Discriminatie. Lees het manifest here.

Bronnen en leesmateriaal

Banks, C. (2018) Disciplining Black activism: post-racial rhetoric, public memory and decorum in news media framing of the Black Lives Matter movement, Continuum, 32:6, 709-720, DOI: 10.1080/10304312.2018.1525920

Berkowitz, D. A. (2009). Reporters and their sources. In The handbook of journalism studies (pp. 122-135). Routledge.

Bryant, J., Thompson, S., & Finklea, B. W. (2012). Fundamentals of media effects. Waveland Press.

Çankaya, S. (2020) Mijn ontelbare identiteiten (1e ed.). Amsterdam, Nederland: De Bezige Bij.

Costera Meijer, I., & Groot Kormelink, T. (2015). Checking, sharing, clicking and linking: Changing patterns of news use between 2004 and 2014. Digital Journalism, 3(5), 664-679.

Entman, R. M. (1993). Framing: Toward clarification of a fractured paradigm.

d’Haenens, L., & Bink, S. (2007). Islam in the Dutch press: With special attention to the Algemeen Dagblad. Media, Culture & Society, 29(1), 135-149.

Leurdijk, A. G. D. (2008). Van marge naar mainstream; een essay over mediabeleid en culturele diversiteit 1999-2008 (No. OCW38. 020/540). Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW); TNO.

McCombs, M. (2005). A look at agenda-setting: Past, present and future. Journalism Studies, 6(4), 43–557. https://doi.org/10.1080/14616700500250438

Müller, F., & Frissen, R. (2014). De diversiteitsparadox: Over de veranderende relatie tussen journalistiek en etnisch-culturele diversiteit. Tijdschrift voor Communicatiewetenschap, 42(3), 265.

Papaikonomou, Z., & Dijkman, A. (2018). Heb je een boze moslim voor mij?. Amsterdam University Press.

Shadid, W. (2005). Berichtgeving over moslims en de islam in de westerse media: Beeldvorming, oorzaken en alternatieve strategieën/Muslims and Islam in Western Media. Tijdschrift voor communicatiewetenschap, 33(4), 330.

Slakoff, D. C., & Fradella, H. F. (2019). Media messages surrounding missing women and girls: The missing white woman syndrome and other factors that influence newsworthiness. Criminology, Criminal Justice, Law & Society, 20(3), 80-102.

Ter Wal, J., d’Haenens, L., & Koeman, J. (2005). (Re) presentation of ethnicity in EU and Dutch domestic news: A quantitative analysis. Media, Culture & Society, 27(6), 937-950.

Vandenberghe, H., d’Haenens, L., & Van Gorp, B. (2020). Women, ethnic minorities and newsworthiness: Journalists’ perceptions. Journalism, 21(2), 227-243.

Van Sterkenburg, J., Knoppers, A., & De Leeuw, S. (2010). Race, ethnicity, and content analysis of the sports media: A critical reflection. Media, Culture & Society, 32(5), 819-839.

Weaver, D. H. (2007). Thoughts on agenda setting, framing, and priming. Journal of communication, 57(1), 142-147.

Het bericht Wanneer zijn we klaar? Black Lives Matter: framing en misstappen in de media verscheen eerst op Journalismlab.

Foutje

Cynisch samengevat: de onderschatting van de politie Amsterdam (Paauw: ‘We werden onder de voet gelopen.’) was te wijten aan een diep sentiment dat door Nederlandse media was aangewakkerd met beelden uit Amerika. Media speelden dus een doorslaggevende rol. Intelligence van de politie zelf schatte het aantal te verwachten demonstranten overigens op 1000 tot 1500 – veel minder dan de 5000 die kwamen opdagen. Daar was wat fout gegaan, gaf Paauw toe. Opvallend ook de snelle publicatie van het appverkeer tussen burgemeester Halsema en minister Grapperhaus, waarin we een doorkijkje krijgen in de rap escalerende toedeling van verantwoordelijkheid (vanuit de minister) en het missen van publicitaire dekking (vanuit de burgemeester) tussen Femke en Ferd.

Noodzakelijk kwaad

Twee lezingen van wat er in Amsterdam gebeurde, strijden sindsdien om voorrang. Beide spelen een dominante rol bij de vorming van een (publiek of politiek) oordeel over de gebeurtenissen. Beide zijn, blijkt uit mediastudies over racisme, diepgewortelde reflexen met een flinke raciale bias.

EEN (om het zwart-wit aan te zetten): de bijeenkomst was crimineel, individuen hadden nooit corona-maatregelen mogen negeren en zo alle moeite om maandenlang het virus te beteugelen en in te dammen zo eenvoudig, haast terloops in te ruilen tegen een principiële kwestie die vooral in Amerika actueel en prangend is. Kijk maar naar de beelden! Dat kan toch niet – dat zie je toch zo!

TWEE: Institutioneel racisme is net zo dodelijk als corona en is niet voorbehouden aan Amerika; het vereist moed om daartegen je stem te verheffen en ja, dat kan soms alleen door burgerlijke ongehoorzaamheid. Je kan mensen niet willekeurig ombrengen en vervolgens het recht om je daartegen te verzetten, afnemen. Daarom staan er mensen op – wat je ziet is geen overtreding, maar bittere noodzaak!

Weinig kritiek

Lezing EEN is veelal een witte lezing, lezing TWEE vooral zwart, tekende Hunt (1997) op in Screening the Los Angeles “Riots”. Jacobs haalt Hunt aan in zijn bijdrage Media Sociology and the Study of Race in de bundel over mediasociologie van Waisbord (2014) en is om precies deze zwart-wit-reflex waardevol hier uit te werken.

Hunt onderzocht de ideologische lading van teksten over de ‘rellen’ die in Los Angeles uitbraken na de volledig uit de hand gelopen arrestatie van Rodney King in 1991. Hij riep daarvoor focusgroepen bijeen en vroeg hen te reageren op cruciale berichtgeving van televisie, uitgezonden tijdens de eerste dagen van de ‘opstand’. “White focus groups tended to define violence and property destruction as “crime” and were generally critical of the uprising (Jacobs, 2014: 175).” Belangrijker: er was weinig kritiek op de berichtgeving zelf en de journalistieke bijdragen werden gezien als een spiegel van de werkelijkheid — de respondenten zagen geen aanleiding om van een ideologische lading in de beelden uit te gaan.

Verstomde kritiek

Anders was dat bij andere focusgroepen: “In contrast, African-American focus groups were more sympathetic towards the individuals depicted on the television screen and were more likely to discuss structural racism as an important, contributory factor of the events (Idem).” Belangrijker: zij zetten vraagtekens bij de neutraliteit en objectiviteit van de verslaggeving en vermoedde ideologische motieven achter de manier waarop de opstand of rellen in beeld werden gebracht. Zij kwamen met meer ‘oppositionele interpretaties’ van de gebeurtenissen en de verslaggeving van die gebeurtenissen.

Ergo

De publicitaire en politieke afhandeling van ‘Amsterdam’ is complexer dan eenvoudigweg verwijzen naar neutrale beelden van mensen op de Dam. Er zijn alternatieve lezingen die meer moeite hebben om aandacht te krijgen, laat staan begrip en mogelijk zelfs acceptatie. Los van de vraag of die alternatieve lezingen waar zijn (dat kan overigens alleen worden bepaald door ze aandacht te geven), ze zijn wel waardevol. Ze maken deel uit van een maatschappelijk debat over de vraag hoe bepalend coronamaatregelen zijn en hoe daarmee om te gaan. Hunt (1997) en Jacobs (2014) wijzen op het gevaar dat alternatieve lezingen van maatregelen en handhaving structureel geen aandacht krijgen in reguliere media – en vorm dus van institutioneel racisme. Het is volgens hen zaak om daarvoor te waken – op de redactie en in onderzoek.

—

Literatuur: Jacobs, R. (2014). Media Sociology and the Study of Race, in: Waisbord, S. (2014). Media sociology: A reappraisal. John Wiley & Sons, p. 168-190.

Het bericht Zwart-wit verscheen eerst op Journalismlab.

Vijf fasen van onderzoek naar de journalistiek

Verschillende academici onderscheiden 5 fasen in onderzoek naar de journalistiek (Wahl-Jorgenson & Hanitzch, 2009: Carlson, 2018). Weber en Marx onderzochten al in de 19^eeeuw de rollen van de journalistiek, waarin ze voornamelijk een normatief standpunt aannamen. Vanaf het begin van de 20^eeeuw zien we meer empirisch onderzoek naar de impact van de journalistiek. In de jaren 70 verschuift de nadruk naar vraagstukken rondom de professionalisering van de professie. De vierde fase kenmerkt zich met meer vergelijkend onderzoek op internationale schaal. De huidige fase draait om de rol en invloed van digitalisering op de journalistiek. Onderzoeken richten zich op de productie(bv. hoe werken journalisten in een crossmediale redactie), de inhoud(bv. welke type bronnen worden gebruikt in live blogs), en de consumption(bv. op welke manier wordt nieuws online geconsumeerd). Er worden veelal dezelfde onderzoeksmethoden gebruikt om deze vraagstukken te onderzoeken. Productievraagstukken worden dikwijls met interviews en observaties onderzocht, de inhoud van de journalistiek met inhoudsanalyses en consumptie-onderzoek met surveys en focusgroepen.

Vernieuwende onderzoeksmethoden

Maar een journalistieke praktijk die in snel tempo verandert en permanent voor nieuwe uitdagingen staat, vraagt ook om een nieuwe blik op hoe de journalistiek te onderzoeken. Samen met Sophie Lecheler (Universiteit van Wenen) en Sanne Kruikemeier (UvA) pleit ik voor vernieuwende onderzoeksmethoden binnen het domein van journalism studies. Voor het vakblad Journalism Studieshebben we een special issue samengesteld met verschillende onderzoeksartikelen die ingaan op vernieuwende onderzoeksmethoden in het onderzoeksdomein journalism studies. Zo hebben Hölsgens, de Wildt en Witschge creatieve, artistieke onderzoeksmethoden gebruikt om veranderingen in de journalistieke professie te begrijpen. Volgens de auteurs biedt deze methoden meer inzicht in de complexiteit van de veranderende professie. Otto en Glogger hebben een kwantitatieve aanpak waarin ze experimenten hebben gedaan omdat ze stellen dat dit beter inzicht geeft in de journalistieke praktijk op individueel niveau. Groot Kormelink zoomt juist in op veranderende nieuwsconsumptie en adviseert nieuwe interviewmethoden, terwijl Vermeer en Trilling de Markov Chains gebruiken. Een wiskundig systeem waarin de auteurs stellen dat je het kunt gebruiken om nieuwsconsumptiepatronen te begrijpen.

Verschillende onderzoeksperspectieven

In de inleiding van deze special issue benadrukken we de noodzaak voor meer samenwerking tussen onderzoekers uit verschillende domeinen met verschillende onderzoekstradities. We zien een vergelijkbaar debat in de journalistieke praktijk, waarin er wordt gesteld dat niet elke journalist nieuwe technieken etc. kan aanleren maar dat het beter is om met verschillende disciplines te werken. We zien specifiek mogelijkheden voor samenwerking tussen onderzoekers journalism studies met drie verschillende domeinen:

• Onderzoekers zouden veel kunnen leren door samen te werken met onderzoekers uit de kunst en ICT-domein. Twee ogenschijnlijke compleet verschillende disciplines, maar die voor de journalistiek in digitale transitie heel interessant kunnen zijn. Terwijl ICT-wetenschappers onderzoek doen naar nieuwe technologieën in de journalistiek, bieden arts-basedmethoden meer reflectieve onderzoeksmethoden om de implementatie van technologie te onderzoeken.
• Samenwerking met psychologen. Steeds meer vraagstukken in de journalistiek richten zich op veranderende consumptiepatronen. Een gebruikersperspectief vraagt meer inzicht in psychologische individuele kenmerken, attituden en gedraging.
• Tot slot, samenwerking met datawetenschappers. Het analyseren van big data kan de journalistiek helpen om veel vraagstukken te analyseren. Het helpt om consumptiepatronen beter te begrijpen, het biedt mogelijkheden om grote hoeveelheden media-inhoud te analyseren en het kan uitkomsten bieden bij media-effect studies.

Sophie Lecheler, Yael de Haan & Sanne Kruikemeier (2020) Introduction to the Special Issue: Meeting the Digital Demand through a Multi-Perspective Methodological Approach, Journalism Studies, 21:7, 857-862, DOI: 10.1080/1461670X.2020.1752290

Het bericht Nieuwe onderzoeksvragen in de journalistiek vragen om nieuwe onderzoeksmethoden verscheen eerst op Journalismlab.

Dit alles vraagt om aanpassing, wendbaarheid. Termen die we natuurlijk voor corona al veel hoorden, maar die binnen de HU nog vrij nieuw waren. In eerdere blogs schreef ik al dat we voorzichtig aan het kijken zijn waar we als lectoraat meer human centred kunnen werken. Zo proberen we andere werkvormen te gebruiken om beter aan te sluiten bij wat de student, praktijk of welke klant ook, wil. Wendbaar zijn, wendbaar organiseren, lijkt nu in een klap onmisbaar te zijn. Ook Jan Bogerd, voorzitter van het College van Bestuur van de HU, betoogt in zijn instellingsplan dat de HU een wendbare organisatie moet zijn. In hoeverre zijn we nu eigenlijk al wendbaar? We lijken het goed te doen: in een extreem korte tijd hebben we veel onderwijs weten aan te passen aan de nieuwe situatie. Maar is dit ook echt wendbaar?

​Van duikboot naar dolfijn

Ook bij het lectoraat merken we dat we moeten veranderen. We stonden eind februari aan de start van twee nieuwe projecten en wilden die aanvankelijk vooruit schuiven tot ‘na corona’, hopende dat we de oorspronkelijke plannen gauw zouden kunnen uitvoeren. Nu blijkt dat we ook in september nog niet met elkaar op de HU kunnen werken, moeten ook wij ons gaan aanpassen aan de situatie waar we nu inzitten. Wendbaar zijn dus. Om te zorgen dat we continu aansluiten bij wat er mogelijk en nodig is, is kort cyclisch werken een goede aanpak.

In plaats van als een duikboot onder te duiken en na pakweg 6 maanden boven te komen, ga je als een dolfijn te werk. Je duikt onder en komt na korte tijd weer boven, en dat steeds opnieuw. Als je bovenkomt presenteer je het werk aan je klant, haal je feedback op en stuur je bij. Op deze manier voorkom je dat je na 6 maanden bovenkomt en je klanten of gebruikers niet tevreden blijken. Op deze manier kun je ervoor zorgen dat je continu nuttig bezig bent. Voor onze projecten bij het lectoraat betekent dit dat we vaker contact zullen hebben met onze partners. We willen vanuit ons onderzoek een product opleveren voor de praktijk. Door praktijkpartners continu te betrekken, kun je de klantwaarde van je product optimaliseren.

Stacey matrix

Agile werken is niet de golden bullet. Er zijn ook momenten waarop je helemaal niet agile moet willen werken. Bijvoorbeeld als er chaos heerst, zoals in de heftige periode in Italië aan het begin van de Coronatijd. Op dat moment zijn leiderschap en sturing veel belangrijker. Agile is niet de oplossing voor alle problemen.

Ralph Stacey ontwikkelde in 2011 een matrix om te helpen bij het nemen van managementbeslissingen. Door gebruik te maken van twee dimensies: de mate van zekerheid en het niveau van overeenstemming. De Stacey Matrix kijkt dus feitelijk naar de mate van complexiteit.

Ralph Stacey Matrix

De Stacey matrix zet de (on)zekerheid over wat (wat gaan we doen?) en hoe (hoe gaan we het doen?) tegen elkaar af. Op basis van de plek in de matrix kan worden bepaald welke aanpak het meest passend is voor ieder project of situatie. Bij een situatie waar er complete onzekerheid is over het HOE en WAT (chaos) is het bijvoorbeeld vooral adhoc werk wat je doet. Je hebt het vaak over crisismanagement. Bij gecompliceerd werken is het bijvoorbeeld mogelijk om planmatig te werken. Er is een redelijke mate van voorspelbaarheid, waardoor je met een plan goed aan de slag kan.

Agile werken past goed bij situaties waar veel onzekerheid is, waar nog veel verandert en veel ontdekt wordt. Dat noemen we complexe situaties. Complex hoeft niet moeilijk te zijn. Stacey bedoelt met complex dat de situatie niet voorspelbaar is. Vooraf weet je dat er veel verandert en ontdekt wordt en achteraf zie je heel goed hoe het eigenlijk had gemoeten. Bij een complexe situatie zijn oorzaak en gevolg niet duidelijk. Pas achteraf kan je de oorzaak en het gevolg benoemen.

Agile helpt als het vooraf moeilijk te plannen is. Zit je in een onvoorspelbare situatie, dan heeft het maken van een uitgebreid plan weinig toegevoegde waarde. Je weet immers toch niet wat er gaat gebeuren. Je kan de situatie dus niet vangen in plannen. Het beste plan in deze situatie schrijf je achteraf. In een complexe situatie zal je dus leren door te doen. Door te experimenteren en te proberen, ontdek je wat werkt en wat niet. Je wil er zo snel mogelijk achterkomen of iets van waarde is. Zo niet, dan laat je het los. Slaat het idee of het concept aan, dan bouw je er op door.

Fouten maken mag

Maar zoals ik in de eerste alinea mezelf afvroeg, zijn we nu echt wendbaar bezig? Ik denk dat we een goede eerste stap hebben gezet en dat we nog veel kunnen leren, proberen en experimenteren. Onze valkuil in onderwijsland is dat we niet gewend zijn fouten te maken. Terwijl als je wil proberen en experimenteren, moet je ook fouten durven en kunnen maken. We zijn nog te gewend om perfectionistisch te werk te gaan. Docenten maken graag iets tot in de puntjes af, voor ze het naar buiten brengen, met het risico dat de duikboot boven komt en de wereld alweer veranderd is.

Het bericht Van duikboot naar dolfijn. Agile werken binnen de hogeschool. verscheen eerst op Journalismlab.