Steeds meer mensen geven aan dat ze het nieuws mijden. In Nederland zegt ongeveer een derde van de nieuwsconsumenten soms of vaak bewust afstand te nemen van nieuws blijkt uit de laatste mediamonitor van het Commissariaat van de Media. Maar wat betekent dat eigenlijk? Nieuwsmijding roept vragen op binnen de journalistiek, wetenschap en politiek over hoe mensen geïnformeerd blijven over en betrokken blijven bij de samenleving. Traditioneel gezien is nieuws namelijk ons venster naar de publieke wereld, dat zorgt dat we geïnformeerd en betekenisvol kunnen bijdragen aan de democratische samenleving. Zijn de zorgen over nieuwsmijding terecht?
In mijn promotieonderzoek onderzocht ik deze vraagstukken en vond ik dat nieuwsmijding veel genuanceerder is dan het lijkt. Tegelijkertijd legt nieuwsmijding verschillende uitdagingen voor de journalistiek in de huidige digitale samenleving bloot. Hieronder lees je meer over de bevindingen in de publiekspublicatie van het onderzoek.
Aanleiding: Nieuws, burgers en democratie
In een wereld waarin we dag en nacht omringd worden door nieuws, zou je verwachten dat mensen beter geïnformeerd zijn dan ooit. Maar recente onderzoeken laten een paradox zien: terwijl er meer nieuws beschikbaar is, vermijden steeds meer mensen het nieuws Veel Nederlanders geven aan dat ze soms of regelmatig wegblijven van nieuws omdat het hen somber maakt, overweldigt of een gevoel van machteloosheid geeft.
Nieuwsmijding is geen nieuw fenomeen, maar er was voor mijn promotieonderzoek nog weinig bekend over de beweegredenen en manieren waarop mensen afhaken in het huidige, digitale medialandschap.Tegelijkertijd roept deze stijgende trend belangrijke vragen op. Want als mensen het nieuws mijden, missen ze dan cruciale informatie om mee te kunnen doen in de samenleving? Nieuws is altijd een belangrijke pijler geweest van democratische samenlevingen. Het helpt ons begrijpen wat er speelt, het controleert de macht en stelt ons in staat om weloverwogen keuzes te maken. Studies laten zien dat er een positieve relatie is tussen nieuwsconsumptie, politieke interesse en deelname aan de samenleving. Wie goed geïnformeerd is, kan actiever bijdragen aan een gezonde democratie. Wie weinig of geen nieuws volgt, kan belangrijke informatie missen, wat gevolgen heeft voor hun maatschappelijke en politieke betrokkenheid.
Maar in een tijd waarin we talloze manieren hebben om informatie te ontvangen — van sociale media tot podcasts — is het nog maar de vraag of mensen die het nieuws mijden daadwerkelijk minder geïnformeerd zijn. Bovendien is de behoefte aan informatie ouder dan journalistiek zelf. Mensen hebben altijd informatie nodig gehad om een gedeeld begrip van de samenleving te ontwikkelen, zich verbonden te voelen en actie te kunnen ondernemen. Nieuwsmijding roept daarom de vraag op of mensen ondanks het vermijden van traditionele nieuwsbronnen voldoende geïnformeerd zijn via andere kanalen, en wat het betekent voor de mate van publieke betrokkenheid.
Veel mensen nemen bewust afstand van nieuws vanwege emotionele belasting. Tegelijkertijd weten we dat geïnformeerd zijn bijdraagt aan een gevoel van verbondenheid met de wereld om ons heen. Hoe die twee elementen samenhangen, is nog nauwelijks onderzocht. Is nieuwsmijding vooral een probleem, of soms juist een gezonde strategie?
Nieuws vermijden is bovendien ingewikkelder dan vroeger. Vroeger konden we de televisie, radio of krant negeren. Maar nu leven we een digitale informatiesamenleving, waar nieuws en informatie de hele dag onze levens binnen sijpelen via onze mobiele apparaten. Op sociale media verschijnt nieuws tussen vakantiefoto’s, memes en kattenfilmpjes. Daardoor komen mensen soms onbewust tóch in aanraking met nieuws, zelfs als ze dat proberen te vermijden. Dat maakt het lastig om precies te bepalen wat nieuwsmijding is. Wanneer ontwijk je het echt, en wanneer komt het gewoon vanzelf je feed binnen? Ik onderzocht hoe nieuwsmijding past in ons huidige medialandschap, en wat het betekent voor mensen zelf én voor de samenleving.
Voor nieuwsredacties is deze ontwikkeling ook niet zonder gevolgen. In een digitale wereld waar algoritmes bepalen wat we te zien krijgen, is het steeds moeilijker om het publiek te bereiken en betrekken. Als mensen afhaken omdat het nieuws te negatief voelt of omdat ze het niet vertrouwen, kan dit uiteindelijk de journalistiek ondermijnen. Minder publiek betekent minder legitimiteit en minder inkomsten, met mogelijke gevolgen voor belangrijk functies van de journalistiek zoals informeren, controleren en verbinden
Bevindingen: De Nuance van nieuwsmijding
Op basis van vijf deelstudies laat dit promotieonderzoek zien wat nieuwsmijding precies is, welke vormen het aanneemt en wat dit betekent voor hoe mensen geïnformeerd blijven, voor hun welzijn en voor hun betrokkenheid bij de samenleving. Daaruit komen vijf duidelijke inzichten naar voren.
- Nieuwsmijding is zelden totale afsluiting
Volledig wegblijven van het nieuws komt nauwelijks voor. Mensen vermijden vooral selectief of strategisch: bepaalde onderwerpen, bepaalde momenten of bepaalde platformen. Dat maakt nieuwsmijding minder absoluut dan vaak wordt gedacht. In een druk, soms overweldigend medialandschap is het eerder een coping strategie om content te filteren of om met emoties om te gaan.
Tegelijkertijd komen nieuwmijders nog regelmatig in aanraking met nieuws — via sociale media, via anderen, of via alternatieve bronnen die ze betrouwbaarder of minder belastend vinden. Zo ontstaan persoonlijke informatiepaden die mensen toch verbonden houden met de publieke wereld. Nieuwsmijding is dus geen tegenovergestelde van nieuwsgebruik, maar een onderdeel daarvan: een manier om grip te houden op een overvloedige informatiestroom.
- Redenen en gevolgen verschillen per persoon
Nieuwsmijding ontstaat nooit in een vacuüm. Het gedrag wordt gevormd door persoonlijke voorkeuren, de sociale omgeving en bredere omstandigheden, zoals grote nieuwsgebeurtenissen of de inrichting van het medialandschap. Voor sommige mensen is negativiteit of sensatiezucht in de nieuwsmedia de aanleiding. Anderen raken vermoeid door de constante stroom aan prikkels. Anderen voelen zich niet vertegenwoordigd door het nieuws. Sociaaleconomische factoren spelen hierbij een rol, zoals (digitale) ongeletterdheid en onvoldoende economische middelen, leiden tot nieuwsmijding. Maar ook, wie zich niet herkent in het nieuws, of het moeilijk vindt te begrijpen, haakt sneller af. Deze verschillen leiden tot uiteenlopende manieren om met nieuws om te gaan — en daarmee ook tot verschillende gevolgen voor hoe mensen zich informeren en betrokken blijven. Het maakt duidelijk dat nieuwsmedia niet voor iedereen even toegankelijk, herkenbaar of relevant zijn en dat structurele ongelijkheden hierin een grote rol spelen.
- Nieuws vermijden kan mentale rust bieden
Veel mensen kiezen ervoor hun nieuwsconsumptie te beperken omdat het hen rust geeft. Het vermindert gevoelens van angst, somberheid of overbelasting. Selectief nieuws vermijden heeft positieve gevolgen voor het mentale welzijn van mensen, bleek o.a. tijdens de Coronapandemie. Tegelijk blijft het sociale belang van nieuws groot: mensen willen mee kunnen praten, anderen begrijpen en zich onderdeel voelen van hun omgeving. Daarom zoeken ook mensen die liever het nieuws mijden manieren om toch op de hoogte te blijven via korte updates of bronnen die minder zwaar aanvoelen. Nieuws blijft zo een middel om verbonden te blijven.
- Wat “geïnformeerd zijn” betekent, verandert mee met het medialandschap
Traditioneel wordt “geïnformeerd zijn” vaak gekoppeld aan politieke kennis en regelmatige nieuwsconsumptie. Maar dit onderzoek laat zien dat mensen zich ook geïnformeerd kunnen voelen via andere routes dan de klassieke nieuwsmedia, en hangt vooral af hoe (maatschappelijk) relevant ze iets vinden. Terwijl mensen wel in aanraking komen met nieuws, is dit wel vaak vluchtig, tussendoor, en niet heel diepgaand, passend bij de media die we nu tot onze beschikking hebben.
Dit vraagt om een herziening van wat we eigenlijk bedoelen met “de geïnformeerde burger” en wat realistisch is om van burgers te verwachten. Het perspectief van het publiek en hun behoefte aan betekenisvolle, relevante en begrijpelijke informatie wordt daarbij steeds belangrijker.
- Nieuwsmijders blijven maatschappelijk betrokken
Ondanks de afstand tot het nieuws voelen veel mensen maatschappelijk betrokken. Ze voelen verantwoordelijkheid, volgen ontwikkelingen die zij belangrijk vinden en zetten zich in voor hun omgeving, bijvoorbeeld via vrijwilligerswerk, online gemeenschappen of informele zorg.
Hun betrokkenheid uit zich dus niet altijd via de traditionele vormen zoals politieke participatie, maar via alledaagse, civiele, online of sociale handelingen die eveneens bijdragen aan het functioneren van de samenleving. Nieuwsmijding staat dit niet per se in de weg; het kan juist samengaan met kritische, bewuste betrokkenheid. De manier waarop mensen deelnemen aan de samenleving verandert, maar verdwijnt niet.
Discussie: Nieuwsmijding als vergrootglas voor de uitdagingen van de digitale informatiesamenleving
Nieuwsmijding is complex en soms zelfs tegenstrijdig: het is een reactie op een overvolle informatiesamenleving, maar tegelijk maakt diezelfde overvloed het lastig om nieuws volledig te ontwijken en blijven mensen juist ook geïnformeerd. Het beschermt het welzijn van het individu, maar roept vragen op over gedeelde kennis en sociale verbondenheid. Het geeft mensen grip op hun informatieconsumptie, maar zet druk op de vraag hoe journalistiek relevant kan blijven.
Daarmee toont dit onderzoek dat nieuwsmijding niet simpelweg een risico of een probleem is, maar een veranderend onderdeel van hoe burgers zich tot de publieke wereld verhouden. Het vraagt om nieuwe manieren om betrokkenheid, informatiegebruik en geïnformeerd burgerschap te begrijpen, én om te bedenken hoe nieuwsmedia in die realiteit een betekenisvolle rol kunnen blijven spelen.
Maar, dat één op de drie Nederlandse nieuwsgebruikers aangeeft het nieuws regelmatig te vermijden, blijft een signaal voor de uitdagingen waar nieuwsorganisaties in de huidige informatiesamenleving voor staan. Nieuwsmijding werkt daarbij als een vergrootglas: het maakt drie bredere problemen zichtbaar:
1) De dalende waarde van nieuws in een overvolle informatiemarkt
Nieuwsmijding laat zien dat het onderscheid tussen ‘nieuws’ en de rest van de informatiestroom vervaagt. In een tijd waarin informatie overal en altijd beschikbaar is, wordt professioneel nieuws slechts één van de vele bronnen, en niet altijd de meest aantrekkelijke. In de overvolle online omgeving moeten mensen voortdurend keuzes maken. Veel mensen vragen zich dan ook af: “Waarom zou ik mezelf herhaaldelijk blootstellen aan informatie die me vooral een machteloos of somber gevoel geeft?” Kortom, wat hebben we eraan?
Kortere updates via sociale media of andere kanalen voelen voor veel mensen efficiënter en minder belastend. Bovendien bereikt belangrijke publieke informatie hen vaak toch wel, al is het via vrienden, familie of algoritmische blootstelling. Voor veel nieuwsmijders wordt de traditionele rol van journalistiek als de noodzakelijke toegang tot publieke kennis daardoor minder vanzelfsprekend. Tegelijkertijd neemt de algemene interesse in nieuws af, en voelen sommige groepen zich onvoldoende weerspiegeld in de manier waarop nieuws de wereld ordent en uitlegt. Dat zet druk op het vertrouwen in de sector en roept fundamentele vragen op over de rol van journalistiek in een tijdperk van informatie-overvloed en individualisering.
2) De mismatch tussen journalistieke producten en de behoeften van het publiek
Daarnaast toont nieuwsmijding de kloof tussen nieuwsaanbod en publiek. Journalistieke producten sluiten niet altijd aan bij de behoeften van divers publiek. Wie zich niet herkent in nieuws, zoekt alternatieven op digitale platforms die beter aansluiten bij hun identiteit en leefwereld. Deze platforms bieden vaker participatie en gemeenschapsvorming die traditionele journalistiek vaak mist. Als deze kloof blijft bestaan, dreigt journalistiek zich te richten op een klein en betrokken elite, terwijl brede democratische functies onder druk komen te staan.
3) Het mogelijke verdwijnen van een gedeeld referentiekader
Ook de fragmentatie van mediaconsumptie wordt duidelijk door nieuwsmijding. Gepersonaliseerde informatie en selectieve blootstelling zorgen ervoor dat mensen minder gedeelde ervaringen en kennis van nieuws hebben. Dat maakt het moeilijker om een gezamenlijk referentiekader te behouden en kan sociale cohesie en het publieke debat onder druk zetten. Fragmentatie kan leiden tot kennisverschillen, versterkte polarisatie en minder verbinding tussen groepen, met mogelijke gevolgen voor de samenleving als geheel.
Wat kan de journalistiek hiervan leren?
De complexiteit van nieuwsmijding vraagt om een nieuwe manier van denken binnen de journalistiek. Om relevant te blijven, moet journalistiek zich aanpassen aan hoe mensen vandaag informatie gebruiken, betekenis geven en zich tot de samenleving verhouden.
Dit betekent dat de journalistiek burgers als actieve deelnemers moet zien in plaats van passieve ontvangers, dat het verschillende perspectieven en ervaringen moet vertegenwoordigen, en participatie en dialoog stimuleert. We kunnen niet meer uitgaan van een ‘massa’ publiek, maar moeten uitgaan van vele, gefragmenteerde publieken. Dit vraagt ook om het leren kennen van, en dus in actief contact komen met, deze verschillende groepen in de samenleving.
Journalistieke stromingen zoals publiekgerichte of ‘engaged’ journalistiek leggen bijvoorbeeld nadruk op samenwerking met het publiek in het hele productieproces. Zo kan journalistiek inclusiever, relevanter en waardevoller worden en haar maatschappelijke rol behouden en versterken, ook in een tijd waarin nieuws niet meer vanzelfsprekend centraal staat.
Dit begint met meer inzicht krijgen in publieken en vervolgens inzicht in hoe je duurzame betrokkenheid kunt creëren, waar de journalistiek niet alleen zendt en haalt, maar een wederkerige relatie heeft met de burgers.
Nieuwsmijding is daarmee geen bedreiging op zich, maar een venster op hoe de samenleving en mediaconsumptie veranderen, en een uitnodiging voor de journalistiek om relevant, betrokken en betekenisvol te blijven.
