{"id":26755,"date":"2026-07-21T10:13:25","date_gmt":"2026-07-21T10:13:25","guid":{"rendered":"https:\/\/www.journalismlab.nl\/?p=26755"},"modified":"2026-07-21T13:17:18","modified_gmt":"2026-07-21T13:17:18","slug":"we-weten-veel-over-journalistiek-maar-veel-minder-over-de-journalist","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.journalismlab.nl\/en\/we-weten-veel-over-journalistiek-maar-veel-minder-over-de-journalist\/","title":{"rendered":"We weten veel over journalistiek, maar veel minder over de journalist"},"content":{"rendered":"
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
In veel onderzoek wordt journalistiek bekeken als collectief, op het institutionele niveau. Er is weinig aandacht voor het individu. Terwijl meer aandacht daarvoor kan helpen om scherper te krijgen wat professionele journalistiek inhoudt. Dat is een van de bevindingen uit een scoping review in journalistiek- en mediastudies.\u00a0<\/span><\/b><\/h5>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Wat is journalistiek? En wie is er wel of niet een journalist? Dat is al decennialang onderwerp van debat in de journalistiek (Deuze 2005; Zelizer, 2014). Het is ook lastig te bepalen, aangezien journalistiek een open beroep is; je hebt geen diploma of licentie nodig om jezelf journalist te mogen noemen. Maar zeker in een tijd waarin het werkveld continu verandert en het beroep onder zware druk staat, is het belangrijk om te weten wat professionele journalistiek inhoudt. Door dat scherper te hebben, kunnen we immers het debat over de rol van journalistiek in de maatschappij beter voeren.\u00a0<\/span><\/p>

Het doel van deze studie was om te achterhalen welke factoren de afgelopen drie decennia de ontwikkeling van professionele journalistiek hebben be\u00efnvloed, welke kernbegrippen de\u00a0professionele journalistiek beschrijven en hoe deze samenhangen. Hiervoor voerden we een scoping review uit van papers uit de afgelopen dertig jaar in journalistiek- en mediastudies. Dit is een systematische literatuuranalyse waarmee je bewijs en hiaten in de literatuur kunt achterhalen. Het wordt vaak gebruikt om te conceptualiseren\u00a0<\/span>(Colquhoun et al., 2014; Arksey & O’Malley, 2005)<\/span>.\u00a0<\/span><\/p>

We selecteerden in een eerste ronde 1455 papers op basis van veelgebruikte termen die gebruikt worden in relatie tot professionele journalistiek (professional, ideology, identity, role, norms, values, competency en attitude). Met behulp van in- en exclusiecriteria brachten we dit aantal in meerdere rondes terug tot 234 papers.\u00a0<\/span>Na een grondige analyse identificeerden we vijf factoren die de ontwikkeling van professionele journalistiek be\u00efnvloeden, verdeeld over twee niveaus.\u00a0<\/span><\/p>

Vijf factoren op twee niveaus<\/span><\/b><\/p>

H<\/span>et eerste niveau is dat van de\u00a0<\/span>journalistiek als collectief\u00a0<\/span>op\u00a0<\/span>institutioneel en organisatorisch<\/span>\u00a0niveau. H<\/span>et tweede is het niveau van<\/span>\u00a0<\/span>de individuele journalist.<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\"\"\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Figuur 1: Vijf factoren die de professionele journalistiek be\u00efnvloeden.<\/figcaption>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/figure>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Factor 1 \u2013 Externe invloeden op journalistiek als groep<\/span><\/b><\/p>\n

Deze eerste factor (Figuur 1, nummer 1) betreft de be\u00efnvloeding van professionele journalistiek door economische, maatschappelijke en technologische ontwikkelingen. Zo zorgden verslechterde economische omstandigheden in nieuwsorganisaties er bijvoorbeeld voor dat de normen van objectiviteit en autonomie onder druk kwamen te staan (Nyilasy & Reid, 2011). De opkomst van civic journalism<\/i> zorgde daarnaast voor vraagstukken op het gebied van verificatie en transparantie (And\u00e9n-Papadopoulos & Pantti, 2013). Tot slot zorgden technologische ontwikkelingen voor bijvoorbeeld veranderingen in rollen van journalisten. De komst van sociale media bijvoorbeeld maakten de rol van de journalist als gatekeeper onmogelijk. Uit de analyse blijkt dat journalisten enerzijds proberen vast te houden aan wat zij als essentieel beschouwen, maar dat deze externe ontwikkelingen zorgen voor debat over journalistieke normen, waarden en rollen.   <\/span><\/p>\n

Factor 2 \u2013 Interne invloeden op journalistiek als groep<\/span><\/b><\/p>\n

De tweede factor (Figuur 1, nummer 2) is het interne debat binnen de journalistiek dat de identiteit, normen en waarden van de groep be\u00efnvloedt. Zo werd objectiviteit lange tijd gezien als de hoeksteen van de journalistieke ideologie, maar deze staat ter discussie. Kun je als journalist wel objectief zijn, gezien je eigen (politieke) voorkeuren? Kun je de werkelijkheid wel objectief beschrijven? En is objectiviteit wel wenselijk (Skovsgaard, 2013)? <\/span><\/p>\n

Ook is er veel discussie gevoerd over rollen, waar heel veel onderzoek naar is gedaan (Hanitzsch et al., 2011). Deze discussie gaat over twee verschillende aspecten: aan de ene kant over alle typen rollen die in de loop der tijd ontstaan zijn binnen de journalistiek, zoals de gatekeeper, advocate, interpreter, disseminator. <\/i>Aan de andere kant gaat het over hoe journalisten hun rol opvatten. Hanitzsch en Vos (2017) onderscheiden vier categorie\u00ebn: normative, cognitive<\/i>, practiced, narrated<\/i>. Dit correspondeert met wat journalisten \u2018zouden moeten doen\u2019, wat ze \u2018willen doen\u2019, wat ze \u2018zeggen dat ze doen\u2019 en wat ze \u2018in werkelijkheid doen\u2019. Kortom, het interne debat zorgt voor veranderingen in opvattingen over professionele journalistiek.   <\/span><\/p>\n

Factor 3 \u2013 Externe invloeden op de journalist als individu<\/span><\/b><\/p>\n

De derde factor (Figuur 1, nummer 3) betreft externe ontwikkelingen die de normen, waarden en rolopvatting van de individuele journalist direct be\u00efnvloeden. Zo kan crowdfunding een nieuw economisch businessmodel zijn, maar het stelt freelancers voor dilemma\u2019s als het gaat om hun autonomie en objectiviteit (Hunter, 2015). Ook zetten grote maatschappelijke vraagstukken, zoals klimaatverandering, de normen van objectiviteit en onpartijdigheid onder druk (Tandoc & Takahashi, 2014). Tot slot bieden technologische ontwikkelingen journalisten nieuwe mogelijkheden, maar vereisen ze ook nieuwe competenties (Guo & Volz, 2021) en een positieve houding ten opzichte van een leven lang leren (Cheng-Hui et al., 2012).<\/span><\/p>\n

Factor 4 \u2013 Interne invloeden op de journalist als individu<\/span><\/b><\/p>\n

De vierde factor (Figuur 1, nummer 4) betreft het interne debat in de journalistiek dat de individuele journalist be\u00efnvloedt. Zo wordt volgens Raemy (2021) de professionele identiteit van een individuele journalist gevormd door ten eerste de institutionele ideologie, ten tweede het socialisatieproces binnen een organisatie en ten derde de persoonlijke roeping van het individu. Journalisten reflecteren op deze drie aspecten en onderhandelen ertussen, afhankelijk van de situatie. Zo verwerpen Franse oorlogscorrespondenten in een onderzoek de institutionele norm van objectiviteit als onhaalbaar en geven ze de voorkeur aan nauwkeurigheid en eerlijkheid (Boudana, 2010). Ook nemen journalisten institutionele rollen niet zomaar over, maar wegen deze af tegen hun persoonlijke overtuigingen en de organisatorische context waarin zij werken (Raemy & Vos, 2021). <\/span><\/p>\n

Factor 5 \u2013 Persoonlijke invloeden op de journalist als individu<\/span><\/b><\/p>\n

Ten slotte spelen als vijfde factor (Figuur 1, nummer 5<\/span>) persoonlijke normen, waarden, overtuigingen en achtergrond een rol. Deze be\u00efnvloeden hoe individuele journalisten hun rol en functie in de maatschappij zien (Plaisance & Skewes, 2003). Al deze aspecten vormen samen hun journalistieke identiteit en daarmee de basis voor hun houding en gedrag. <\/span><\/p>\n

Kernbegrippen<\/span><\/b><\/p>\n

Buiten de factoren die de ontwikkeling van professionele journalistiek be\u00efnvloeden, was een belangrijk inzicht uit de analyse van de kernbegrippen (<\/span>professional, ideology, identity, role, norms, values, competency, attitude)<\/span><\/i> dat deze<\/span> vaak door elkaar gebruikt worden. Er lijken weinig gedeelde definities te zijn en dit vertroebelt het debat. Zo worden termen als norms, values, professional values, normative values<\/i> gebruikt om vergelijkbare begrippen aan te duiden (Pritchard & Bernier, 2010; Hayes et al., 2007). Daarnaast analyseerden we hoe ze zich tot elkaar verhouden. <\/span> <\/span><\/b><\/p>\n

Professie, ideologie, identiteit<\/span><\/b><\/p>\n

Op institutioneel niveau wordt journalistiek onderscheiden vanuit drie perspectieven. De eerste is door te kijken naar journalistiek als professie. Hier is veel discussie over geweest, omdat strikt genomen bij een professie hoort dat er onder meer sprake is van collectieve toegang en controle over de toegang tot het beroep, een ethische code, specifieke vaardigheden en een definieerbare kennisbasis (Broddason 1994; Singer 2003). Maar ondanks dat deze criteria niet allemaal opgaan, wordt de journalistiek vanwege de sterke identiteit, ideologie en idealen vaak toch gezien als een professie (Pihl-Thingvad, 2015).<\/b><\/span><\/p>\n

Echter, journalistiek is een open beroep. De professionele identiteit en ideologie bestaan omdat er een gemeenschappelijk debat over bestaat (Hanitzsch & Vos, 2017). <\/span>Een tweede perspectief is om journalistiek te zien als een beroepsideologie: <\/span>\u201cA system of beliefs characteristic of a particular group, including \u2013 but not limited to \u2013 the general process of the production of meanings and ideas (within that group).\u201d <\/span><\/i>(Deuze 2005: 445). <\/span><\/p>\n

Ideologie heeft echter ook geen formele status. Een derde perspectief is daarom om journalistiek als een identiteit te zien. Deze collectieve en publieke identiteit is opgebouwd door bijvoorbeeld beroepsverenigingen, vakbonden en persraden (Demers & Le Cam, 2006). Deze instituten delen normen en regels die beschreven worden in gedragscodes (Vos et al, 2003). <\/span>Deze identiteit kan gezien worden op het institutionele niveau, maar ook op het organisatieniveau waar het ervoor zorgt dat de ene organisatie zich van de andere kan onderscheiden door er eigen opvattingen op na te houden (Bogaerts, 2011). <\/span><\/p>\n

Normen en waarden<\/span><\/b><\/p>\n

Welk perspectief ook gekozen wordt, alle drie gebruiken normen en waarden als onderliggende concepten om professionele journalistiek te beschrijven. Normen kunnen op institutioneel niveau worden gezien als een set regels over hoe journalistiek zou moeten functioneren (Jenkins & Tandoc, 2019). Daarmee kunnen ze ook dienen als afbakening (Salkin & Grieves, 2022). <\/span>Gebruik makend van de theorie over rollen (Hanitzsch & Vos, 2017), zou je waarden ook als een cognitieve component kunnen zien op het individuele niveau. Ze reflecteren wat journalisten willen doen (Hanitzsch & Vos, 2017). Ze kunnen worden gezien als filosofische principes waarop mensen hun redenen baseren om iets te doen. Met andere woorden, het bepaalt hun houding en gedrag (Yang & Arant, 2016). <\/span><\/p>\n

Competenties<\/span><\/b><\/p>\n

Het ontwikkelen van normen en waarden op institutioneel en organisatieniveau kan worden bereikt door socialisatie (Raemy, 2021). Daarnaast zijn er de afgelopen decennia veel opleidingen in de journalistiek bijgekomen. Deze hebben bijgedragen aan het defini\u00ebren van competenties van een journalist. Competenties bestaan uit kennis, vaardigheden en houding die een individu zou moeten ontwikkelen. Dit kunnen specifieke journalistieke aspecten zijn, zoals schrijven en interviewen, maar ook algemene professionele aspecten (Guo & Volz, 2021). <\/span>Attitude wordt in de literatuur vaak genoemd als houding ten opzichte van iets, in de zin van een positieve of negatieve houding ten opzichte van een ontwikkeling of een groep, zoals bijvoorbeeld <\/span>civic journalism<\/i> (Gade et al., 1998).<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t

\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Conclusie en onderzoeksagenda<\/span><\/b><\/p>

In journalistiek- en mediastudies ligt de focus vaak ligt op journalistiek als collectieve entiteit, dat wil zeggen op het institutionele en organisatieniveau. Er is veel minder aandacht voor het individu. Daarnaast kwam uit de analyse naar voren dat professionele journalistiek wordt be\u00efnvloed door zowel externe ontwikkelingen als het interne debat binnen de beroepsgroep. Beide bevindingen samen leidden tot vijf factoren op twee niveaus die de ontwikkeling van de professionele journalistiek be\u00efnvloeden.\u00a0<\/span><\/p>

Wat betreft de kernbegrippen blijkt dat er verschillende termen door elkaar worden gebruikt. Het zou goed zijn als er meer onderzoek wordt gedaan naar deze kernbegrippen, om zo tot meer definities en\/of meer overeenstemming te komen. Daarbij kijken naar het institutionele, organisatie en persoonlijke niveau kan helpen om meer duidelijkheid te krijgen, net als literatuur en definities uit andere vakgebieden.\u00a0<\/span><\/p>

Ook zou het interessant zijn om meer onderzoek te doen naar het individuele niveau. Meer onderzoek doen naar journalistieke attitude kan extra inzicht bieden in hoe journalisten zich onderscheiden van andere mediaprofessionals. Literatuur uit andere vakgebieden, zoals medische educatiestudies en onderwijswetenschappen, waar houding al eerder is onderzocht,<\/span>\u00a0zou hierbij een waardevol aanknopingspunt kunnen bieden (Chakraborty & Mondal, 2014; Martin et al., 2002; Valbuena et al., 2021).<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t