– Ik geloof niet dat ‘het’ publiek bestaat, net zo min als ‘het volk’ of ‘de kijker’. In plaats daarvan zijn er uiteenlopende individuen, waarvan de ene groep graag zo snel mogelijk ‘nieuws’ hoort, zelfs al is dit een speculatie of gerucht; en de andere groep alleen gesteld is op gecontroleerde feiten en geïnformeerde aannames.
– Er is dan ook – in de beroepspraktijk, juist daar – geen ‘vereiste’ of ‘noodzaak’ om snel en aan één stuk door te berichten op het moment dat er geen echt nieuws is. Althans niet als je de door mij laatstgenoemde groep wilt bedienen.
– Ik vind het vooral verwarrend – en bovendien tamelijk hypocriet – als je enerzijds geruchten en speculaties verspreidt, om er dan een ‘bijsluiter’ aan toe te voegen dat dit alles natuurlijk nog niet bevestigd is. Dat lijkt verdacht veel op van twee walletjes eten…
– Wat je daarentegen ook kunt doen, is deskundigen uitnodigen (niet per se deskundigen van ‘moslimterreur’, zo’n keuze zegt natuurlijk al genoeg) die de hele range aan mogelijkheden in kaart brengen. Maar waarom moet dat meteen na de aanslag? Waarom zou je daar niet mee wachten tot er een aanhouding is? Eerst het wie, wat, waar, wanneer en hoe; dan volgen de ‘waaroms’ later wel.
– Wat ik al met al zeg – en ik weet dat ik hiermee voortborduur op een thema dat ik vaker naar voren heb gebracht – is dat zelfbeheersing op zijn (pardon: haar) plaats is. Bij zowel journalisten en deskundigen als bij al die mensen die samen ‘het publiek’ vormen….

-Uit onderzoek van onder meer de politieacademie en mijzelf blijkt dat het ‘publiek’ zeker op de sociale media in de eerste uren na een calamiteit wel degelijk roept om analyse en duiding. De vraag in hoeverre je je daar als journalist door moet laten opjagen is terecht maar ook tamelijk academisch. De flow van de nieuwe media vereist nu eenmaal snelheid, waarbij verificatie soms lastig is. Gaat dit gepaard met transparantie over je bronnen en helderheid over je aannames, dan weten de gebruikers van deze media heus wel dat er gespeculeerd gaat worden. Transparency and Correction lock Reliability.
Dat geldt in minde mate voor ‘oude’ media als het bbc news, maar verslaggever Gardner deelde zijn twijfel wel degelijk live in de uitzending en liet de speculaties voor rekening van de experts.
-En daarmee zijn we bij de volgende kwestie: als je je netwerk vertrouwt, dan breng je -zowel op sociale media als in de live uitzendingen- soms zaken die je bij dubieuze bronnen natuurlijk niet zou (moeten) melden. Als zelfs een instituut als Clingendael -toch de vleesgeworden nuance- verwijst naar dreiging vanuit de moslimwereld, moet je dat dan niet brengen? Ignoring the elephant in the room would be absurd, zoals Gardner het – als ik me goed herinner- verwoordde.
Natuurlijk had die Tweet waarin de terreurorganisatie Ansar al-Jihad al-Alami (Helpers van de Globale Jihad) de aanslag opeiste niet in het journalistieke domein terecht mogen komen. Al was het alleen maar omdat deze club al eerder als hoax was ontmaskerd. Sloppy journalism, sloppy retweets. Maar daarmee zie je ook meteen de kracht van Twitter: deze Tweet werd al snel op het medium zelf gecorrigeerd. Twitter als geruchten-brenger/ geruchten-killer. Fouten worden snel rechtgezet. Hoe lang zouden dergelijke speculatie en onzorgvuldige brongebruik in het verleden zijn blijven rondzingen?
– En dat is dan punt drie: fouten, speculatie en het brengen van waan als feit is binnen de rampenjournalistiek (helaas) van alle tijden. Kijk naar de bijeenkomst van de NJV 20 jaar na de Bijlmerramp en huiver. Zelf was ik als verslaggever betrokken bij de ramp met de Herald of Free Enterprise. Tientallen experts mochten vrijelijk in de media de boot op evenzovele manieren met terugwerkende kracht laten zinken. Tijdsdruk, hektiek, verwarde autoriteiten: het zijn allemaal geen excuses om niets aan verificatie te doen, maar een journalist moet soms wel werken met de bronnen en informatie die voorhanden zijn. Met de informatie van nu zou ook Gardner het anders hebben gebracht.
Draai het eens om: wat als de media sneller hadden gewerkt en onmiddellijk na de schietpartij op Utoya hadden gemeld dat de schutter een blanke blonde man was? Ik weet niet precies hoe lang dit na de bomaanslag bekend werd en betwijfel of het speculeren zou zijn gestopt: zet een ooggetuige af tegen een zorgvuldig opgebouwd netwerk van deskundigen en de journalistiek zal waarschijnlijk kiezen voor het laatste.
Maar toch: In ieder geval was er in de newsrooms wereldwijd twijfel gezaaid en was het net mogelijk breder uitgegooid, richting extreem rechts. Misschien is meer snelheid in de eerste lijn juist geboden om speculatie in de tweede lijn tegen te gaan. Een uitdagende gedachte is het zeker.